شرح و توضیح حدیث «علی ممسوس فی ذات الله تعالی؟

الحلیه کعب بن عجزه عن أبیه قال النبی ص لا تسبوا علیا فإنه ممسوس فی ذات الله‏
مناقب آل أبی طالب علیهم السلام (لابن شهرآشوب)، ج‏3، ص: 221
بحار الأنوار (ط - بیروت)، ج‏39، ص: 313
اگر به وثاقت صدور حدیث اعتماد کنیم، بایستی با تاویلی شایسته مسیر و جاده ی توحید را چاله سازی نکنیم
لفظ «ذات» در ادبیات زبان عربی
«ذو» (مذکر ذات) لفظی است که برای وصف اسماء دیگر بکار میرود! مثل، «و لکن الله ذو فضل‏» و در ادبیات زبان عربی به معنای «نفس»، «خود» زیاد بکار نمیرود!
با مراجعه به عبارات بکار رفته ذات در متون اسلامی بعضا لفظ «ذات» به «راه و صراط و خاطر» و «رضا» معنی میگردد! مثلا در زیارت والده ی حضرت قائم علیه السلام آمده است!
السلام علیک و على آبائک الحواریین، السلام علیک و على بعلک و ولدک السلام علیک و على روحک و بدنک، الطاهر، أشهد أنک أحسنت الکفاله و أدیت الأمانه و اجتهدت فی مرضاه الله و صبرت فی ذات الله ...
و در زیارت ائمه ی بقیع علیهم السلام آمده:
السلام علیکم أهل النجوى أشهد أنکم قد بلغتم و نصحتم و صبرتم فی ذات الله ‏
در کلام مولا خطاب به اهل دین:
و جاهدتم به فی ذات الله أ بحسب أم بنسب أم بعمل أم بطاعه أم زهاده
الکافی (ط - الإسلامیه)، ج‏8، ص: 361

و در ظاهر «ممسوس» را با مراجعه به کتب لغت میتوانیم به «مس شده» و « مجنون شده» معنی کنیم
حال به حدیث بار دیگر نظر می افکنیم: « لا تسبوا علیا فإنه ممسوس فی ذات الله‏»
علی علیه السلام «فی ذات الله» ممسوس شده! علی علیه السلام در راه رضا و خاطر خدا ممسوس شده! یعنی علی علیه
السلام عین رضا و راه خداست! علی علیه السلام جدا از رضا و صراط و راه خدا نیست! علی علیه السلام آخرین درجه ی رضای خدا و انتهای راه سلوک الی الله است! یعنی با علی علیه السلام میتوان به آخرین مدارج بندگی خدا دست یافت!
الحقایق و سر الحدیث عند ناحیه المقدسه صاحبنا المهدی عج
توضیح:
ذو، دو وجه دارد: اول- اینکه به وسیله- ذو- هر گونه اسمى از اجناس و انواع توصیف مى‏شود و بوسیله- ذو- وصف و توصیف آن نامها بدست مى‏آید- ذو- به اسم ظاهر نه مضمر اضافه مى‏شود، تثنیه و جمع دارد و براى وصف اسم مؤنث- ذات- و در تثنیه م
ؤنث- ذواتا- و در جمع مؤنث- ذوات- گفته مى‏شود که هر کدام از آنها جز در حالت مضاف بکار نمى‏رود. خداى تعالى گوید: و لکن الله ذو فضل‏ - 251/ بقره ذو مره فاستوى‏- 6/ نجم و و ذی القربى‏ - 83/ بقره و یؤت کل ذی فضل فضله- 3/ هود ذوی القربى‏ و الیتامى‏ 177/ بقره إنه علیم بذات الصدور - 43/ انفال و آیه نقلبهم ذات الیمین و ذات الشمال- 18/ کهف مربوط به خواب طولانى اصحاب کهف در غار است که مى‏فرماید: آنها را به سوى شمال و جنوب مى‏گرداندیم و آیه تودون أن غیر ذات الشوکه تکون لکم- 7/ انفال دوست داشتید و مى‏خواستید آنهائى که قدرت نداشتند براى شما باشند و نصیبتان شوند یعنى با کمک به کسانى که نیرومند نیستند- بجنگید ولى خداوند مى‏خواست با کلماتش حق را استقرار دهد و بنیاد کافران براندازد و آیه ذواتا أفنان‏ - 48/ الرحمن در وصف درختان و باغات بهشتى است پژوهشگران و اصحاب معانى حکماى الهى واژه- ذات- را بطور استعاره در باره عین هر چیز بکار برده‏اند، چه جوهر باشد یا عرض، و آن را بصورت مفرد با مضاف بر ضمیر و همچنین با ال استعمال مى‏کنند و ذات را همچون نفس به جاى نفس بکار مى‏برند، چنانکه مى‏گویند: ذات او- نفس او- خود او ذاته، نفسه، خاصته این معانى از کلام عرب نیست.
ترجمه مفردات راغب، ج‏2، ص: 24