متن مکتوب و پیاده‌شده درس‌گفتار
سلسله معارف مشکات نور🌻🔆🔆🌻
🌼🔆🌼راز و کمال تألُّه🌼🔆🌼
🌹🔅☘️ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ ☘️🔅🌹
🔅🌹 «بسط کلام امام العسکری ع در باب تألُّه» «راز کمال الانقطاع و کمال تألُّه» «انقطاع مقدس» «مقام لاوصل و لافصل» «شب ولادت امام حسن العسکری الزکی» و … چکیده با تکمله 1405.06.28 علی ساعی(عبدالله مشکات) 110.141(903) 🌹🔅
✨🌹 فانوس بقیة الله الاعظم، آقا امام حسن العسکری علیه السلام
🌷🌟تاج نور و هیبت و اُبهّت مومنان؛ «نور علی نور» و نمایشگاه نور سبع طبقات
🌼🌸☘️🌷🌹🌻 🕋 🤲 🌙 ✳️✅ ❇️ ✨🔆💫🔆
✳️ پیش‌گفتار
سپاس و ستایش، مخصوص ذات اقدس الهی است که «اللّه» نام اعظم اوست و همه مخلوقات در هنگام نیازها و سختی‌ها، به سوی او «تَأَلُّه» می‌ورزند. درود و صلوات بر پیامبر اکرم (ص) و اهل‌بیت طاهرینش، و امام حسن عسکری (ع) که «سرّ الاسرار» و «سرّگشا»ی راز بندگی است.
این نوشتار، حاصل تأملی ضابطه‌مند بر کلام نورانی امام عسکری (ع) و امام سجاد (ع) در تفسیر «بسم الله الرحمن الرحیم» است؛ کلامی که حقیقت «اللّه» را نه با مفاهیم انتزاعی، بلکه با «زبان اضطرار» و «تجربه زیستۀ انقطاع» معرفی می‌کند. در این نگاه، «تألّه» صفتی ذاتی و تکوینی برای همه مخلوقات است؛ اما اوج و کمال آن، در گروِ انتخابی آگاهانه، عاشقانه و مخلصانه برای رسیدن به مقام «وجه الله» و «انقطاع تام» از هرچه غیر اوست، نهفته است.
آنچه در ادامه می‌آید، سیری است از «راز بندگی» تا «حقیقت امامت»؛ سیری که با تحلیل واژگان («اله»، «قبس»، «لمس») آغاز میشود، با تفسیر «بسمله» و «استعانت» ادامه می‌یابد، و با ترسیم «کمال الانقطاع» و «کمال تألّه» به اوج خود می‌رسد. در این مسیر، تلاش شده است تا با نگاهی ضابطه‌مند، مفاهیم بنیادینی همچون «انقطاع قهری» و «انقطاع اختیاری»، «تألّه تجاری» و «تألّه عاشقانه»، «عبودیت محض» و «فرابندگی» تبیین گردد و نسبت آنها با «حجت خدا» و «امام زمان (عج)» روشن شود.
امید که این سیرِ ضابطه‌مند، مددکاری باشد برای جویندگان حقیقت، تا در میان امواج فتنه‌ها و سراب‌های این عصر، راه اتصال به نورِ حقیقت را بیابند و از «راز شیرین بندگی» با کلام امام العسکری (ع) لذت ببرند.
و السلام علی من اتبع الهدی.
✳️ مقدمه
«راز تَأَلُّه متعالی» عنوانی است که در دل خود، سیری وجودی و معرفتی را از ژرفای نیازمندیِ انسان تا اوج بندگیِ عاشقانه، بر اساس آموزه‌های گهربار امام حسن عسکری (علیه‌السلام) به تصویر می‌کشد. این نوشتار، فراتر از یک شرح لغوی یا تفسیری صرف، در صدد است تا نگاهی ضابطه‌مند و ساختاریافته به مفاهیم بنیادینی همچون «تألّه»، «انقطاع»، «استعانت» و «ولایت» داشته باشد و آنها را در بستری از عرفان، کلام و قرآن‌شناسی به هم پیوند زند.
متن پیش رو، با تکیه بر کلام نورانی امام عسکری (ع) که خدا را نه با مفاهیم انتزاعی، بلکه با «زبان اضطرار» و «تجربه زیستۀ انقطاع» معرفی می‌فرمایند، تلاش می‌کند تا پرده از حقیقتی بردارد: اینکه «تألّه» (خداخواهی و عبادتِ والهانه) صفتی ذاتی و تکوینی برای همه مخلوقات است، اما اوج و کمال آن، در گروِ انتخابی آگاهانه، عاشقانه و مخلصانه برای رسیدن به مقام «وجه الله» و «انقطاع تام» از هرچه غیر اوست، نهفته است.
در ادامه، این سیر از «راز بندگی» تا «حقیقت امامت» ترسیم میشود و با ضمیمه‌ای از تحقیقات ریشه‌شناختی، دایره‌المعارف‌وار به واژگانی چون «اله»، «قبس» و «لمس» پرداخته میشود تا زمینه‌ای برای فهمی عمیق‌تر از توحید و ولایت فراهم آورد.
این نوشتار در هفت بخش تدوین شده است:
۱. تحلیل واژه‌شناختی «تَأَلُّه» و کلام امام عسکری (ع)
۲. تفسیر «بسم الله الرحمن الرحیم» و حقیقت «استعانت»
۳. نگاه نو به «تألّه» و «انقطاع عاشقانه»
۴. حقیقت امامت از کلام امام حسن عسکری (ع)
۵. «برگ درخت‌سان» و راز «جدائی مقدس»
۶. «حجت خدا» و «راز ائتمام»
۷. ضمائم: تحقیقات ریشه‌شناختی («اله»، «قبس»، «لمس»)
امید که این سیرِ ضابطه‌مند، مددکاری باشد برای جویندگان حقیقت، تا در میان امواج فتنه‌ها و سراب‌های این عصر، راه اتصال به نورِ حقیقت را بیابند و از «راز شیرین بندگی» با کلام امام العسکری (ع) لذت ببرند.
✳️ خلاصه ضابطه‌مند
این نوشتار، بر اساس کلام امام حسن عسکری (ع) و امام سجاد (ع)، پنج ضابطه کلان را برای فهم «تألّه»، «انقطاع» و «استعانت» استخراج می‌کند:
ضابطه اول: تعریف وجودی «اللّه»، نه مفهومی انتزاعی
«اللّه» را نباید صرفاً به مثابه یک مفهوم فلسفی یا اسمی خالی از محتوا تعریف کرد، بلکه باید آن را از طریق موقعیتِ اضطرار و فطرت انسانی شناخت. این تعریف، انضمامی و عینی است. امام (ع) می‌فرماید: «اللّه» آن کسی است که در هنگام نیازها و سختی‌ها، همه مخلوقات به سوی او تألّه می‌ورزند.
ضابطه دوم: تألّه، صفتی ذاتی و تکوینی است
«تألّه» صفت ذاتی مخلوقات است؛ مخلوقات به حال برانگیخته خلق شده‌اند، یعنی برانگیختگی به الله خلقت آنهاست. نیازمندی عین آفرینش است؛ نیازمندی نهایت غنا و ثروت است، چرا که اوج توجه بسوی الله است.
ضابطه سوم: تفکیک «تألّه تجاری» از «تألّه عاشقانه»
تألّه تجاری (اضطراری): تألّهی که فقط در بحران‌ها و سختی‌ها تجربه میشود و پس از رفع حاجت، به شرک و غفلت بازمی‌گردد.
تألّه عاشقانه (اختیاری): تألّهی که با اخلاص، توجه قلبی و عشق همراه است و در همه احوال ادامه می‌یابد.
ضابطه چهارم: تفکیک «انقطاع قهری» از «انقطاع اختیاری»
انقطاع قهری: بریدگی از اسباب در اثر عوامل بیرونی (مثل مرگ، بحران) که ممکن است به شرک بازگردد.
انقطاع اختیاری: بریدگیِ آگاهانه از هر چه غیر خداست با انتخابِ خود که به «کمال الانقطاع» و «وجه الله» می‌انجامد.
ضابطه پنجم: کمال الانقطاع = کمال الاتصال
«کمال الانقطاع من سِوی الله» برابر با «کمال الاتصال الی معدن العظمه» است. «جذب مطلق» و «عشق مطلق» تنها به «کمال انقطاع» میسر است. «عبودیت محض» از «کمال الانقطاع» شروع و به «کمال تألّه» می‌رسد. در «کمال تألّه»، انسان حتی از «عشق و محبت و خواستن» نیز قطع میشود و به «رهائی مطلق» می‌رسد.
ضابطه ششم: حجت خدا، سامانه تألّه
«حجت خدا» ابزار «کمال الانقطاع»، راز «تأله محض» و «سامانه تألّه» است. «امام زمان (عج)» «کمال تألّه الی الله» است. «ائتمام» یعنی «درک حال امام» و رسیدن به «مقام عبودیت محض». «تألّه انسان» «تجلی اسم اعظم الهی» است. «تأله محض» تازه «آغاز راه بندگی» و «مقدمه گذر به فرابندگی» است.
ضابطه هفتم: جدائی مقدس در پرتو اتصال به معدن عظمت
«برگ» (انسان) پیش از «جدائی مقدس» (مرگ پاک به کمال تألّه)، باید به «معدن عظمت» (خداوند) متصل شود و «عین معدن عظمت» گردد. «جدائی مقدس» برگ از درخت، تنها زمانی مقدس است که برگ، پیش از جدائی، به «معدن عظمت» متصل شده و عین آن گشته باشد.
❇️امام سرّ سرّگشا
امام حسن العسکری علیه السلام سرّ الاسراری که آن سرّ الاسرار سرّ گشاست!
تاج نور است و هیبت و اُبهّت مومنان
نور علی نور و نمایشگاه نور سبع طبقات
بقیة الله الاعظم میوه شاه شاخه‌ی عسکریه است! این مدح، اوج مدایح حضرت است!
فرزند عسکریه نوبرانه‌ترین نور و آب و زیبائی است!
❇️تقطیع آخر
کمال الانقطاع من سِوی الله برابر با کمال الاتصال الی معدن العظمه است، و «معدن العظمه» با الله عظیم نه به وصل است نه به فصل، بلکه به مقامی غیر قابل وصف و بیان است! که جز خدا نمی‌داند!
جذب مطلق، عشق مطلق، تنها به کمال انقطاع میسر است!
❇️از کمال الانقطاع تا کمال تألّه
عبویت محض از «کمال الانقطاع الی الله» شروع تا «کمال تألّه الی الله» ادامه می‌یابد!
در «کمال تألّه الی الله» حتی انسان از عشق و محبت و خواستن نیز قطع میشود به رهائی مطلق می‌رسد!
❇️سربار سر عالم
با انقطاع مطلق «اسباب متعالی الهی» به رهائی مطلق می‌رسند، از وزن ما رها می‌شوند!
❇️برگ درخت‌سان
زمانی برگ و میوه از درخت چیده خواهد شد!
این جدائی مقدس است چرا که باید عصاره درخت در میوه و برگ ظهور یابد
❇️حجت خدا به فراسوی اتصال و انفصال
حجت خدا ابزار کمال الانقطاع، حجت خدا راز تأله محض، سامانه تألّه
امام زمان علیه السلام کمال تألّه الی الله
❇️راز ائتمام
ائتمام یعنی درک حال امام
به مقام عبودیت محض رسیدن
تألّه انسان تجلی اسم اعظم الهی است
تأله محض تازه آغاز راه بندگی است، مقدمه گذر به فرابندگی است.
❇️بسط غنائی سرِّ سرّگشا
بسط مطالب با عنایت به کل مطالب پیشین (تحلیل «تألّه»، «انقطاع»، «استعانت»، «بسمله»، «حقیقت امامت» و «کمال الانقطاع»)
بخش اول: طبقه و موضوع
| طبقه | موضوع | فراز متن | کلیدواژه‌ها |
| ۱. امام، سرّ سرّگشا | جایگاه امام عسکری (ع) | «امام حسن العسکری علیه السلام سرّ الاسراری که آن سرّ الاسرار سرّ گشاست!» | سرّ الاسرار، سرّگشا، تاج نور، نور علی نور |
| ۲. تقطیع آخر | کمال انقطاع و اتصال | «کمال الانقطاع من سِوی الله برابر با کمال الاتصال الی معدن العظمه است» | معدن العظمه، جذب مطلق، عشق مطلق |
| ۳. از کمال الانقطاع تا کمال تألّه | سیر عبودیت | «عبودیت محض از کمال الانقطاع الی الله شروع تا کمال تألّه الی الله ادامه می‌یابد» | عبودیت محض، رهائی مطلق، قطع از عشق و محبت |
| ۴. سربار سر عالم | رهائی اسباب متعالی | «با انقطاع مطلق اسباب متعالی الهی به رهائی مطلق می‌رسند» | اسباب متعالی، وزن، رهائی |
| ۵. برگ درخت‌سان | جدائی مقدس | «زمانی برگ و میوه از درخت چیده خواهد شد» | جدائی مقدس، عصاره درخت، ظهور |
| ۶. حجت خدا و راز ائتمام | امامت و عبودیت | «حجت خدا ابزار کمال الانقطاع… امام زمان علیه السلام کمال تألّه الی الله» | حجت خدا، سامانه تألّه، ائتمام، فرابندگی |
بخش دوم: تناسب‌سازی با مطالب پیشین
| مفهوم در متن جدید | تناسب با مطالب پیشین |
| «سرّ الاسراری که آن سرّ الاسرار سرّ گشاست» | در مطالب پیشین، امام عسکری (ع) به‌عنوان «سنام اعظم» و «منار الهدی» معرفی شد که انبیاء از انوارشان اقتباس کرده‌اند. اینجا، امام به‌عنوان «سرّ الاسرار» و «سرّگشا» معرفی میشود که راز تألّه و انقطاع را می‌گشاید. |
| «تاج نور است و هیبت و اُبهّت مومنان» | در مطالب پیشین، «نور علی نور» و «نمایشگاه نور سبع طبقات» اشاره به مقام نورانی امام دارد که در «کتاب المحتضر» به آن اشاره شد: «پیامبران از انوار ما روشنی می‌گرفتند». |
| «بقیة الله الاعظم میوه شاه شاخه‌ی عسکریه است» | در مطالب پیشین، «حجت خدا» و «قائم آل محمد (عج)» به‌عنوان کسی که با «سیف مسلول» حق را آشکار می‌کند، معرفی شد. اینجا، «بقیة الله الاعظم» میوه شاخه عسکریه معرفی میشود. |
| «کمال الانقطاع من سِوی الله برابر با کمال الاتصال الی معدن العظمه» | در مطالب پیشین، «کمال الانقطاع با کمال الاتصال» به‌عنوان هدف نهایی بندگی معرفی شد. اینجا، «معدن العظمه» به‌عنوان مقصد اتصال معرفی میشود که با الله عظیم نه به وصل است نه به فصل. |
| «جذب مطلق، عشق مطلق، تنها به کمال انقطاع میسر است» | در مطالب پیشین، «انقطاع عاشقانه» به‌عنوان مسیر رسیدن به «وجه الله» معرفی شد. اینجا، «جذب مطلق» و «عشق مطلق» تنها با «کمال انقطاع» میسر است. |
| «عبودیت محض از کمال الانقطاع الی الله شروع تا کمال تألّه الی الله ادامه می‌یابد» | در مطالب پیشین، «تألّه» به‌عنوان صفت ذاتی مخلوقات معرفی شد که با اختیار می‌تواند به «تألّه عاشقانه» ارتقا یابد. اینجا، «عبودیت محض» از «کمال الانقطاع» شروع و به «کمال تألّه» می‌رسد. |
| «در کمال تألّه الی الله حتی انسان از عشق و محبت و خواستن نیز قطع میشود» | در مطالب پیشین، «رهائی مطلق» و «قطع از هر خواست» به‌عنوان اوج بندگی معرفی شد. اینجا، «قطع از عشق و محبت» به‌عنوان مرحله‌ای فراتر از عشق معرفی میشود. |
| «با انقطاع مطلق اسباب متعالی الهی به رهائی مطلق می‌رسند» | در مطالب پیشین، «نفی استقلال اسباب» و «قطع اسباب از همه ماسوی الله» به‌عنوان ارکان توحید معرفی شد. اینجا، «اسباب متعالی الهی» با انقطاع مطلق به «رهائی مطلق» می‌رسند. |
| «زمانی برگ و میوه از درخت چیده خواهد شد» | در مطالب پیشین، «مرگ» به‌عنوان «انقطاع قهری» و «برنده هر رگ غیر خدائی» معرفی شد. اینجا، «جدائی مقدس» برگ و میوه از درخت، به‌عنوان ظهور عصاره درخت در میوه و برگ معرفی میشود. |
| «حجت خدا ابزار کمال الانقطاع، حجت خدا راز تأله محض، سامانه تألّه» | در مطالب پیشین، «حجت خدا» و «امام معصوم» به‌عنوان «عروة الوثقی» و «منار الهدی» معرفی شد. اینجا، حجت خدا به‌عنوان «ابزار کمال الانقطاع» و «سامانه تألّه» معرفی میشود. |
| «امام زمان علیه السلام کمال تألّه الی الله» | در مطالب پیشین، «قائم آل محمد (عج)» به‌عنوان کسی که «حق را با سیف مسلول آشکار می‌کند» معرفی شد. اینجا، امام زمان (عج) به‌عنوان «کمال تألّه الی الله» معرفی میشود. |
| «ائتمام یعنی درک حال امام، به مقام عبودیت محض رسیدن» | در مطالب پیشین، «اقتباس نور» و «تمسک به عروة الوثقی» به‌عنوان وظیفه مؤمنان معرفی شد. اینجا، «ائتمام» به‌عنوان «درک حال امام» و رسیدن به «عبودیت محض» معرفی میشود. |
| «تألّه انسان تجلی اسم اعظم الهی است» | در مطالب پیشین، «تألّه» به‌عنوان «ظهور اسمی انسان» و «تجلی اعلای اسم الله» معرفی شد. اینجا، «تألّه انسان» به‌عنوان «تجلی اسم اعظم الهی» معرفی میشود. |
| «تأله محض تازه آغاز راه بندگی است، مقدمه گذر به فرابندگی است» | در مطالب پیشین، «تألّه متعالی» به‌عنوان «نهایت بریدن حتی از خود نیاز» معرفی شد. اینجا، «تأله محض» به‌عنوان «آغاز راه بندگی» و «مقدمه فرابندگی» معرفی میشود. |
بخش سوم: بسط غنائی تفسیری
۱. امام سرّ سرّگشا
امام حسن عسکری (ع) در این متن، با عناوین «سرّ الاسرار»، «سرّگشا»، «تاج نور»، «هیبت و اُبهّت مومنان»، «نور علی نور» و «نمایشگاه نور سبع طبقات» معرفی میشود. این عناوین، اشاره به مقام نورانی امام دارد که در مطالب پیشین، با «سنام اعظم»، «منار الهدی» و «عروة الوثقی» توصیف شد.
نکته کلیدی: «سرّ الاسرار» بودن امام، به این معناست که راز نهایی توحید و تألّه، در وجود امام متجلی است. امام، «سرّگشا» است؛ یعنی کسی که پرده از راز بندگی برمی‌دارد و راه انقطاع الی الله را نشان می‌دهد. این همان «اقتباس نور» است که در مطالب پیشین گفته شد: انبیاء از انوار اهل‌بیت (ع) روشنی می‌گرفتند.
«بقیة الله الاعظم عج میوه شاه شاخه‌ی عسکریه است»: این فراز، اشاره به امام زمان (عج) دارد که میوه شاخه عسکریه است. در مطالب پیشین، «قائم آل محمد (عج)» به‌عنوان کسی که «حق را با سیف مسلول آشکار می‌کند» معرفی شد. اینجا، «بقیة الله الاعظم» به‌عنوان «نوبرانه‌ترین نور و آب و زیبائی» معرفی میشود.
۲. تقطیع آخر
«کمال الانقطاع من سِوی الله برابر با کمال الاتصال الی معدن العظمه است»: این فراز، همان «کمال الانقطاع با کمال الاتصال» است که در مطالب پیشین به‌عنوان هدف نهایی بندگی معرفی شد. اما اینجا، «معدن العظمه» به‌عنوان مقصد اتصال معرفی میشود که با «الله عظیم» نه به وصل است نه به فصل.
نکته لطیفه: «معدن العظمه» مقامی است که «جز خدا نمی‌داند». این یعنی مقصد نهایی، فراتر از وصف و بیان است. «جذب مطلق» و «عشق مطلق» تنها به «کمال انقطاع» میسر است. این همان «انقطاع عاشقانه» است که در مطالب پیشین گفته شد: انقطاعی که با عشق و محبت همراه است، نه از روی ناچاری.
۳. از کمال الانقطاع تا کمال تألّه
«عبودیت محض از کمال الانقطاع الی الله شروع تا کمال تألّه الی الله ادامه می‌یابد»: این فراز، سیر عبودیت را ترسیم می‌کند. در مطالب پیشین، «تألّه» به‌عنوان صفت ذاتی مخلوقات معرفی شد که با اختیار می‌تواند به «تألّه عاشقانه» ارتقا یابد. اینجا، «عبودیت محض» از «کمال الانقطاع» شروع و به «کمال تألّه» می‌رسد.
«در کمال تألّه الی الله حتی انسان از عشق و محبت و خواستن نیز قطع میشود به رهائی مطلق می‌رسد»: این فراز، اوج بندگی را نشان می‌دهد. در مطالب پیشین، «رهائی مطلق» و «قطع از هر خواست» به‌عنوان اوج بندگی معرفی شد. اینجا، «قطع از عشق و محبت» به‌عنوان مرحله‌ای فراتر از عشق معرفی میشود. یعنی انسان حتی از عشق خود به خدا نیز قطع میشود و به «رهائی مطلق» می‌رسد.
میتوان رتبه «کمال الاخلاص له نفی الصفات عنه» را از «کمال الانقطاع الی الله» برتر دانست!
۴. سربار سر عالم
«با انقطاع مطلق اسباب متعالی الهی به رهائی مطلق می‌رسند، از وزن ما رها می‌شوند»: این فراز، اشاره به «اسباب متعالی الهی» دارد که با انقطاع مطلق، از وزن ما رها می‌شوند. در مطالب پیشین، «نفی استقلال اسباب» و «قطع اسباب از همه ماسوی الله» به‌عنوان ارکان توحید معرفی شد. اینجا، «اسباب متعالی الهی» با انقطاع مطلق به «رهائی مطلق» می‌رسند.
نکته کلیدی: «وزن ما» اشاره به سنگینی گناهان و تعلقات ما دارد که بر دوش اسباب متعالی الهی سنگینی می‌کند. با انقطاع مطلق، این اسباب از وزن ما رها می‌شوند.
۵. برگ درخت‌سان
«زمانی برگ و میوه از درخت چیده خواهد شد! این جدائی مقدس است چرا که باید عصاره درخت در میوه و برگ ظهور یابد»: این فراز، اشاره به «مرگ» به‌عنوان «انقطاع قهری» دارد که در مطالب پیشین گفته شد: «مرگ انقطاع قهری است» و «مرگ برنده هر رگ غیر خدائی است». اینجا، «جدائی مقدس» برگ و میوه از درخت، به‌عنوان ظهور عصاره درخت در میوه و برگ معرفی میشود.
ارتباط برگ با اسباب متعالی قبل از انقطاع بایستی برگ نیز منزلت اسباب متعالی را پیدا کند یعنی اتصل برگ به معدن عظمت خود برگ باید عین معدن عظمت گردد!
نکته لطیفه: مرگ پاک به کمال تألّه، همان جدائی مقدس است؛ زیرا در آن، عصاره درخت (یعنی حقیقت بندگی و تألّه از اسباب متعالی) در میوه و برگ (یعنی وجود انسان) ظهور می‌یابد. این همان «لقاء الله» است که در مطالب پیشین به آن اشاره شد: «هر کس به لقاء الله مقدس برسد، به کمال انقطاع رسیده است».
۶. حجت خدا به فراسوی اتصال و انفصال
«حجت خدا ابزار کمال الانقطاع، حجت خدا راز تأله محض، سامانه تألّه»: این فراز، جایگاه حجت خدا را تبیین می‌کند. در مطالب پیشین، «حجت خدا» و «امام معصوم» به‌عنوان «عروة الوثقی» و «منار الهدی» معرفی شد. اینجا، حجت خدا به‌عنوان «ابزار کمال الانقطاع» و «سامانه تألّه» معرفی میشود.
«امام زمان علیه السلام کمال تألّه الی الله»: این فراز، امام زمان (عج) را به‌عنوان «کمال تألّه الی الله» معرفی می‌کند. در مطالب پیشین، «قائم آل محمد (عج)» به‌عنوان کسی که «حق را با سیف مسلول آشکار می‌کند» معرفی شد. اینجا، امام زمان (عج) به‌عنوان «کمال تألّه الی الله» معرفی میشود.
۷. راز ائتمام
«ائتمام یعنی درک حال امام، به مقام عبودیت محض رسیدن»: این فراز، «ائتمام» را به‌عنوان «درک حال امام» و رسیدن به «عبودیت محض» معرفی می‌کند. در مطالب پیشین، «اقتباس نور» و «تمسک به عروة الوثقی» به‌عنوان وظیفه مؤمنان معرفی شد. اینجا، «ائتمام» به‌عنوان «درک حال امام» و رسیدن به «عبودیت محض» معرفی میشود.
«تألّه انسان تجلی اسم اعظم الهی است»: این فراز، «تألّه انسان» را به‌عنوان «تجلی اسم اعظم الهی» معرفی می‌کند. در مطالب پیشین، «تألّه» به‌عنوان «ظهور اسمی انسان» و «تجلی اعلای اسم الله» معرفی شد. اینجا، «تألّه انسان» به‌عنوان «تجلی اسم اعظم الهی» معرفی میشود.
«تأله محض تازه آغاز راه بندگی است، مقدمه گذر به فرابندگی است»: این فراز، «تأله محض» را به‌عنوان «آغاز راه بندگی» و «مقدمه فرابندگی» معرفی می‌کند. در مطالب پیشین، «تألّه متعالی» به‌عنوان «نهایت بریدن حتی از خود نیاز» معرفی شد. اینجا، «تأله محض» به‌عنوان «آغاز راه بندگی» و «مقدمه فرابندگی» معرفی میشود.
بخش چهارم: جدول تناسب‌سازی نهایی
| مفهوم در متن جدید | تناسب با مطالب پیشین | بسط تفسیری |
| سرّ الاسرار، سرّگشا | سنام اعظم، منار الهدی | راز نهایی توحید در وجود امام متجلی است |
| تاج نور، نور علی نور | نور واحد، اقتباس انبیاء از انوار اهل‌بیت | نمایشگاه نور سبع طبقات |
| بقیة الله الاعظم | قائم آل محمد (عج) | میوه شاخه عسکریه، نوبرانه‌ترین نور |
| کمال الانقطاع = کمال الاتصال | کمال الانقطاع با کمال الاتصال | معدن العظمه، مقصد اتصال |
| جذب مطلق، عشق مطلق | انقطاع عاشقانه | تنها به کمال انقطاع میسر است |
| عبودیت محض | تألّه عاشقانه | از کمال الانقطاع تا کمال تألّه |
| قطع از عشق و محبت | رهائی مطلق | فراتر از عشق، قطع از خواستن |
| اسباب متعالی الهی | نفی استقلال اسباب | رهائی مطلق از وزن ما |
| برگ درخت‌سان | مرگ، انقطاع قهری | جدائی مقدس، ظهور عصاره درخت |
| حجت خدا | عروة الوثقی، منار الهدی | ابزار کمال الانقطاع، سامانه تألّه |
| امام زمان (عج) | قائم آل محمد (عج) | کمال تألّه الی الله |
| ائتمام | اقتباس نور، تمسک به عروة الوثقی | درک حال امام، عبودیت محض |
| تألّه انسان | تجلی اعلای اسم الله | تجلی اسم اعظم الهی |
| تأله محض | تألّه متعالی | آغاز راه بندگی، مقدمه فرابندگی |
بخش پنجم: چکیده مفهومی
متن حاضر، با عناوینی چون «سرّ الاسرار»، «سرّگشا»، «تاج نور»، «نور علی نور» و «نمایشگاه نور سبع طبقات»، جایگاه امام حسن عسکری (ع) را به‌عنوان تجلیگاه راز نهایی توحید و تألّه معرفی می‌کند. «بقیة الله الاعظم» میوه شاخه عسکریه است که «نوبرانه‌ترین نور و آب و زیبائی» است.
سپس، سیر عبودیت را از «کمال الانقطاع» تا «کمال تألّه» ترسیم می‌کند: «کمال الانقطاع من سِوی الله» برابر با «کمال الاتصال الی معدن العظمه» است. «جذب مطلق» و «عشق مطلق» تنها به «کمال انقطاع» میسر است. «عبودیت محض» از «کمال الانقطاع» شروع و به «کمال تألّه» می‌رسد. در «کمال تألّه»، انسان حتی از «عشق و محبت و خواستن» نیز قطع میشود و به «رهائی مطلق» می‌رسد.
«اسباب متعالی الهی» با «انقطاع مطلق» از «وزن ما» رها می‌شوند. «برگ و میوه» از «درخت» چیده می‌شوند و این «جدائی مقدس» است؛ زیرا باید «عصاره درخت» در «میوه و برگ» ظهور یابد.
«حجت خدا» ابزار «کمال الانقطاع»، راز «تأله محض» و «سامانه تألّه» است. «امام زمان (عج)» «کمال تألّه الی الله» است. «ائتمام» یعنی «درک حال امام» و رسیدن به «مقام عبودیت محض». «تألّه انسان» «تجلی اسم اعظم الهی» است. «تأله محض» تازه «آغاز راه بندگی» و «مقدمه گذر به فرابندگی» است.
بخش ششم: جدول‌های مقایسه‌ای
جدول ۱: مقایسه «تألّه عند الحوائج» با «تألّه عاشقانه» (بر اساس متن جدید)
| ویژگی | تألّه عند الحوائج (اضطراری) | تألّه عاشقانه (اختیاری) |
| محرک | حاجات و شدائد | جذب مطلق، عشق مطلق |
| زمان | فقط در بحران‌ها | پیوسته، از کمال الانقطاع تا کمال تألّه |
| کیفیت | بدون اخلاص، فقط رفع نیاز | با کمال انقطاع، عشق مطلق |
| نتیجه | بازگشت به شرک | رهائی مطلق، قطع از عشق و محبت |
| نمونه | اهل غفلت | اهل تقوا، امام زمان (عج) |
جدول ۲: مقایسه «انقطاع قهری» با «انقطاع اختیاری» (بر اساس متن جدید)
| ویژگی | انقطاع قهری | انقطاع اختیاری |
| عامل | مرگ، جدائی برگ از درخت | کمال الانقطاع، جذب مطلق |
| زمان | هنگام مرگ | در همه احوال، تا کمال تألّه |
| کیفیت | جدائی مقدس، ظهور عصاره درخت | عشق مطلق، رهائی مطلق |
| نتیجه | لقاء الله | کمال الاتصال الی معدن العظمه |
| نمونه | برگ و میوه چیده شده | امام زمان (عج)، کمال تألّه الی الله |
جدول ۳: سیر تکامل تألّه بر اساس متن جدید
| مرحله | عنوان | ویژگی | نتیجه |
| ۱ | تألّه تکوینی | صفت ذاتی مخلوقات | زمینه‌سازی فطری |
| ۲ | تألّه اضطراری | عند الحوائج و الشدائد | تجربه لحظه‌ای توحید |
| ۳ | کمال الانقطاع | انقطاع از سِوی الله | شروع عبودیت محض |
| ۴ | کمال تألّه | تألّه الی الله | قطع از عشق و محبت، رهائی مطلق |
| ۵ | فرابندگی | مقدمه گذر به فرابندگی | کمال الاتصال الی معدن العظمه و … |
جدول ۴: مقایسه «عبودیت محض» با «فرابندگی» (بر اساس متن جدید)
| ویژگی | عبودیت محض | فرابندگی |
| شروع | از کمال الانقطاع الی الله | از کمال تألّه الی الله |
| کیفیت | عشق و محبت و خواستن | قطع از عشق و محبت و خواستن |
| نتیجه | تألّه محض | رهائی مطلق |
| نمونه | امام زمان (عج) | معدن العظمه، کمال الاتصال |
| جایگاه | آغاز راه بندگی | مقدمه گذر به فرابندگی |
بخش هفتم: جمع‌بندی نهایی
متن حاضر، با عناوینی چون «سرّ الاسرار»، «سرّگشا»، «تاج نور»، «نور علی نور» و «نمایشگاه نور سبع طبقات»، جایگاه امام حسن عسکری (ع) را به‌عنوان تجلیگاه راز نهایی توحید و تألّه معرفی می‌کند. «بقیة الله الاعظم» میوه شاخه عسکریه است که «نوبرانه‌ترین نور و آب و زیبائی» است.
سپس، سیر عبودیت را از «کمال الانقطاع» تا «کمال تألّه» ترسیم می‌کند: «کمال الانقطاع من سِوی الله» برابر با «کمال الاتصال الی معدن العظمه» است. «جذب مطلق» و «عشق مطلق» تنها به «کمال انقطاع» میسر است. «عبودیت محض» از «کمال الانقطاع» شروع و به «کمال تألّه» می‌رسد. در «کمال تألّه»، انسان حتی از «عشق و محبت و خواستن» نیز قطع میشود و به «رهائی مطلق» می‌رسد.
«اسباب متعالی الهی» با «انقطاع مطلق» از «وزن ما» رها می‌شوند. «برگ و میوه» از «درخت» چیده می‌شوند و این «جدائی مقدس» است؛ زیرا باید «عصاره درخت» در «میوه و برگ» ظهور یابد.
«حجت خدا» ابزار «کمال الانقطاع»، راز «تأله محض» و «سامانه تألّه» است. «امام زمان (عج)» «کمال تألّه الی الله» است. «ائتمام» یعنی «درک حال امام» و رسیدن به «مقام عبودیت محض». «تألّه انسان» «تجلی اسم اعظم الهی» است. «تأله محض» تازه «آغاز راه بندگی» و «مقدمه گذر به فرابندگی» است.
خاتمه: این متن، با نگاه ضابطه‌مند به «تألّه»، «انقطاع» و «امامت»، نشان می‌دهد که راه نجات از «تألّه تجاری» و «انقطاع قهری»، تنها از مسیر «تألّه عاشقانه» و «کمال الانقطاع» می‌گذرد؛ همان مسیری که با «اقتباس نور» از «سرّ الاسرار» و «تمسک به عروة الوثقی»، انسان را از «عبودیت محض» به «فرابندگی» و از «کمال الانقطاع» به «کمال الاتصال الی معدن العظمه» می‌رساند.
و السلام علی من اتبع الهدی.
💎
❇️ادامه بحث تألّه-کمال الانقطاع-کمال الاخلاص
✅تکمیل حدیث امام العسکری علیه السلام با حدیث مبارک امیرالمومنین علیه السلام
در:
🔅🌼تفسیر «بسم الله الرحمن الرحیم» 🌼🔅
🌷🔆 قَالَ ع ثُمَّ قَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ فَقَالَ:
يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَخْبِرْنِي مَا مَعْنَى «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ ع: حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ أَخِيهِ، عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع أَنَّ رَجُلًا قَامَ إِلَيْهِ- فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَخْبِرْنِي عَنْ بِسْمِ «اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» مَا مَعْنَاهُ فَقَالَ ع: إِنَّ قَوْلَكَ: «اللَّهِ» أَعْظَمُ الْأَسْمَاءِ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى- وَ هُوَ الِاسْمُ الَّذِي لَا يَنْبَغِي أَنْ يَتَسَمَّى بِهِ غَيْرُ اللَّهِ، وَ لَمْ يَتَسَمَّ بِهِ مَخْلُوقٌ.
فَقَالَ الرَّجُلُ: فَمَا تَفْسِيرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: «اللَّهِ» فَقَالَ ع: هُوَ الَّذِي يَتَأَلَّهُ إِلَيْهِ عِنْدَ الْحَوَائِجِ وَ الشَّدَائِدِ- كُلُّ مَخْلُوقٍ، عِنْدَ انْقِطَاعِ الرَّجَاءِ مِنْ جَمِيعِ مَنْ دُونَهُ، وَ تَقَطُّعِ الْأَسْبَابِ مِنْ كُلِّ مَنْ سِوَاهُ وَ ذَلِكَ أَنَّ كُلَّ مُتَرَئِّسٍ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا أَوْ مُتَعَظِّمٍ فِيهَا، وَ إِنْ عَظُمَ غَنَاؤُهُ وَ طُغْيَانُهُ وَ كَثُرَتْ حَوَائِجُ مَنْ دُونَهُ إِلَيْهِ، فَإِنَّهُمْ سَيَحْتَاجُونَ حَوَائِجَ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهَا هَذَا الْمُتَعَاظِمُ.
وَ كَذَلِكَ هَذَا الْمُتَعَاظِمُ يَحْتَاجُ حَوَائِجَ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهَا- فَيَنْقَطِعُ إِلَى اللَّهِ عِنْدَ ضَرُورَتِهِ وَ فَاقَتِهِ، حَتَّى إِذَا كُفِيَ هَمَّهُ، عَادَ إِلَى شِرْكِهِ. أَ مَا تَسْمَعُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ:
«قُلْ أَ رَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ- أَ غَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ- بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ- وَ تَنْسَوْنَ ما تُشْرِكُونَ» فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِعِبَادِهِ: أَيُّهَا الْفُقَرَاءُ إِلَى رَحْمَتِي- إِنِّي قَدْ أَلْزَمْتُكُمُ الْحَاجَةَ إِلَيَّ فِي كُلِّ حَالٍ، وَ ذِلَّةَ الْعُبُودِيَّةِ فِي كُلِّ وَقْتٍ، فَإِلَيَّ فَافْزَعُوا فِي كُلِّ أَمْرٍ تَأْخُذُونَ بِهِ وَ تَرْجُونَ تَمَامَهُ، وَ بُلُوغَ غَايَتِهِ، فَإِنِّي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أُعْطِيَكُمْ لَمْ يَقْدِرْ غَيْرِي عَلَى مَنْعِكُمْ وَ إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَمْنَعَكُمْ لَمْ يَقْدِرْ غَيْرِي عَلَى إِعْطَائِكُمْ [فَأَنَا أَحَقُّ مَنْ سُئِلَ، وَ أَوْلَى مَنْ تُضُرِّعَ إِلَيْهِ] فَقُولُوا عِنْدَ افْتِتَاحِ كُلِّ أَمْرٍ عَظِيمٍ أَوْ صَغِيرٍ:
«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» أَيْ أَسْتَعِينُ عَلَى هَذَا الْأَمْرِ بِاللَّهِ الَّذِي لَا تَحِقُّ الْعِبَادَةُ لِغَيْرِهِ، الْمُغِيثِ إِذَا اسْتُغِيثَ، [وَ] الْمُجِيبِ إِذَا دُعِيَ «الرَّحْمَنِ» الَّذِي يَرْحَمُ بِبَسْطِ الرِّزْقِ عَلَيْنَا «الرَّحِيمِ» بِنَا فِي أَدْيَانِنَا وَ دُنْيَانَا وَ آخِرَتِنَا: خَفَّفَ اللَّهُ عَلَيْنَا الدِّينَ، وَ جَعَلَهُ سَهْلًا خَفِيفاً، وَ هُوَ يَرْحَمُنَا بِتَمْيِيزِنَا مِنْ أَعْدَائِهِ.
ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ع: مَنْ أَحْزَنَهُ أَمْرٌ تَعَاطَاهُ- فَقَالَ: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» وَ هُوَ مُخْلِصٌ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ يُقْبِلُ بِقَلْبِهِ إِلَيْهِ، لَمْ يَنْفَكَّ مِنْ إِحْدَى اثْنَتَيْنِ: إِمَّا بُلُوغِ حَاجَتِهِ الدُّنْيَاوِيَّةِ وَ إِمَّا مَا يَعْدِلُهُ عِنْدَهُ، وَ يُدَّخَرُ لَدَيْهِ، وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَ أَبْقى لِلْمُؤْمِنِينَ.[1]
🌷🔆 سپس مردی برخاست و گفت: ای پسر رسول خدا، مرا آگاه ساز که معنای «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» چیست؟ پس علی بن الحسین(ع) فرمود: پدرم از برادرش (امام حسن مجتبی) و او از امیرالمؤمنین(ع) برای من روایت کرد که مردی نزد آن حضرت برخاست و گفت: ای امیرمؤمنان، مرا از «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» آگاه کن که معنای آن چیست؟ پس امام(ع) فرمود: همانا کلمه‌ی «اللَّهِ» بزرگ‌ترین نام‌ها از میان نام‌های خداوند متعال است و آن نامی است که شایسته نیست غیر خدا به آن نامیده شود و هیچ مخلوقی به این نام نامیده نشده است.
آن مرد گفت: پس تفسیر کلمه‌ی «اللَّهِ» چیست؟ امام(ع) فرمود: او ذاتی است که همه‌ی مخلوقات در هنگام نیازها و سختی‌ها، وقتی امید از همه‌ی غیر او قطع میشود و اسباب و وسایل از هر کس جز او گسسته می‌گردد، به سوی او روی می‌آورند (و او را معبود خویش می‌دانند). چرا که هر صاحب قدرتی در این دنیا یا هر بزرگی در آن، هرچند فزون‌نعمتی و طغیانش بزرگ و نیازهای زیردستان به او بسیار باشد، به نیازهایی دچار می‌شوند که آن بزرگمرد قادر بر برآوردن آنها نیست. و نیز همین بزرگمرد به نیازهایی دچار میشود که توانایی برآوردن آنها را ندارد. پس در هنگام ضرورت و نیازمندیش به خداوند پناه می‌برد، تا وقتی که گره از کارش گشوده شود، پس دوباره به شرکش بازمی‌گردد. آیا نشنیده‌ای که خداوند عزوجل می‌فرماید: «بگو: به من خبر دهید اگر عذاب خدا به شما رسد یا قیامت فرا رسد، آیا غیر خدا را می‌خوانید اگر راست می‌گویید؟ (نه) بلکه تنها او را می‌خوانید پس اگر بخواهد آنچه را به (خاطر) آن دعا می‌کنید برطرف می‌سازد و آنچه را شریک (او) می‌گردانید فراموش می‌کنید» (سوره انعام، آیات ۴۰-۴۱).
پس خداوند متعال به بندگانش می‌فرماید: ای نیازمندان به رحمت من، من نیاز به خودم و ذلت بندگی را در هر حال بر شما لازم گردانیدم. پس در هر کاری که انجامش می‌دهید و به پایانش امید دارید، به سوی من پناه آورید، زیرا اگر بخواهم به شما عطا کنم، غیر من کسی توانایی منع شما را ندارد و اگر بخواهم منع کنم، غیر من کسی توانایی عطای آن را به شما ندارد [پس من سزاوارترین کسی هستم که از او درخواست شود و شایسته‌ترین کسی هستم که به درگاهش تضرع گردد]. پس در آغاز هر کار بزرگ یا کوچکی بگویید: «به نام خداوند بخشنده‌ی مهربان»؛ یعنی در این کار از خداوندی یاری میجویم که عبادت برای غیر او شایسته نیست، فریادرسی است هنگامی که از او فریادخواهی شود، و اجابت‌کننده‌ای است هنگامی که خوانده شود. «الرَّحْمَنِ»؛ آنکه با گشایش روزی بر ما رحم می‌کند. «الرَّحِيمِ»؛ به ما در دین‌ها و دنیاها و آخرتمان رحم می‌کند: خداوند دین را بر ما آسان گردانید و آن را سبک قرار داد و با جدا ساختن ما از دشمنانش بر ما رحم می‌کند.
سپس رسول خدا(ص) فرمود: هر کس را امری که در پی آن است غمگین سازد و بگوید: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» در حالی که برای خداوند عزوجل اخلاص ورزد و با قلبش به سوی او روی آورد، از یکی از دو حالت خارج نمی‌شود: یا به خواسته‌ی دنیوی خود می‌رسد، یا آنچه نزد او معادل آن است برایش ذخیره میشود و آنچه نزد خداوند است برای مؤمنان بهتر و پایدارتر است
🌷🔆 قَالَ ع ثُمَّ قَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ فَقَالَ
«فرمود: سپس مردی به سوی او برخاست و گفت:»
يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَخْبِرْنِي مَا مَعْنَى «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ»
«ای فرزند رسول خدا، به من خبر ده معنای «بسم الله الرحمن الرحیم» چیست؟»
فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ ع
«پس علی بن الحسین علیه‌السلام فرمود:»
حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ أَخِيهِ، عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع
«پدرم از برادرش، از امیرالمؤمنین علیه‌السلام برایم حدیث کرد»
أَنَّ رَجُلًا قَامَ إِلَيْهِ فَقَالَ
«که مردی به سوی او برخاست و گفت:»
يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَخْبِرْنِي عَنْ بِسْمِ «اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» مَا مَعْنَاهُ
«ای امیرالمؤمنین، به من خبر ده از «بسم الله الرحمن الرحیم» که معنایش چیست؟»
فَقَالَ ع إِنَّ قَوْلَكَ: «اللَّهِ» أَعْظَمُ الْأَسْمَاءِ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى
«پس فرمود: همانا گفتار تو «الله» بزرگ‌ترین نام‌ها از نام‌های خداوند تعالی است»
وَ هُوَ الِاسْمُ الَّذِي لَا يَنْبَغِي أَنْ يَتَسَمَّى بِهِ غَيْرُ اللَّهِ
«و آن نامی است که سزاوار نیست غیر خدا به آن نامیده شود»
وَ لَمْ يَتَسَمَّ بِهِ مَخْلُوقٌ
«و هیچ آفریده‌ای به آن نامیده نشده است»
فَقَالَ الرَّجُلُ فَمَا تَفْسِيرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: «اللَّهِ»
«پس آن مرد گفت: تفسیر گفتار خداوند تعالی «الله» چیست؟»
فَقَالَ ع هُوَ الَّذِي يَتَأَلَّهُ إِلَيْهِ عِنْدَ الْحَوَائِجِ وَ الشَّدَائِدِ كُلُّ مَخْلُوقٍ
«پس فرمود: او کسی است که همه آفریدگان در نیازها و سختی‌ها به سوی او پناه می‌برند و به الوهیت او روی می‌آورند»
عِنْدَ انْقِطَاعِ الرَّجَاءِ مِنْ جَمِيعِ مَنْ دُونَهُ
«هنگامی که امید از همه کسانی جز او بریده شود»
وَ تَقَطُّعِ الْأَسْبَابِ مِنْ كُلِّ مَنْ سِوَاهُ
«و اسباب از هر کسی جز او گسسته گردد»
وَ ذَلِكَ أَنَّ كُلَّ مُتَرَئِّسٍ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا أَوْ مُتَعَظِّمٍ فِيهَا
«و این بدان سبب است که هر ریاست‌خواهی در این دنیا یا هر بزرگی‌فروشی در آن»
مترئس و متعظم او را رئیس فرض کنند و یا او خود را رئیس بداند! او را با عظمت فرض کنند و یا او خود را با عظمت بداند!
وَ إِنْ عَظُمَ غَنَاؤُهُ وَ طُغْيَانُهُ
«هرچند توانگری و سرکشی‌اش بزرگ باشد»
وَ كَثُرَتْ حَوَائِجُ مَنْ دُونَهُ إِلَيْهِ
«و نیازهای زیردستانش به او بسیار شود»
فَإِنَّهُمْ سَيَحْتَاجُونَ حَوَائِجَ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهَا هَذَا الْمُتَعَاظِمُ
«همانا آنان به نیازهایی دچار می‌شوند که این بزرگ‌فروش توانایی آنها را ندارد»
وَ كَذَلِكَ هَذَا الْمُتَعَاظِمُ يَحْتَاجُ حَوَائِجَ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهَا
«و همچنین این بزرگ‌فروش خود به نیازهایی محتاج میشود که توانایی آنها را ندارد»
فَيَنْقَطِعُ إِلَى اللَّهِ عِنْدَ ضَرُورَتِهِ وَ فَاقَتِهِ
«پس در هنگام ناچاری و تنگدستی‌اش به خدا پناه می‌برد»
حَتَّى إِذَا كُفِيَ هَمَّهُ، عَادَ إِلَى شِرْكِهِ
«تا آنکه چون اندوهش کفایت شود، به شرک خود بازمی‌گردد»
أَ مَا تَسْمَعُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ
«آیا نمی‌شنوی که خداوند عزوجل می‌فرماید:»
«قُلْ أَ رَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَ غَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ»
«بگو: به من خبر دهید اگر عذاب خدا یا قیامت به شما برسد، آیا غیر خدا را می‌خوانید اگر راستگو هستید؟»
«بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ وَ تَنْسَوْنَ ما تُشْرِكُونَ»
«بلکه تنها او را می‌خوانید، پس اگر بخواهد آنچه را به سویش می‌خوانید برمی‌دارد و آنچه را شریک می‌ساختید فراموش می‌کنید»
فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِعِبَادِهِ
«پس خداوند تعالی به بندگانش فرمود:»
أَيُّهَا الْفُقَرَاءُ إِلَى رَحْمَتِي
«ای نیازمندان به رحمت من!»
إِنِّي قَدْ أَلْزَمْتُكُمُ الْحَاجَةَ إِلَيَّ فِي كُلِّ حَالٍ
«من شما را در هر حال نیازمند به خود قرار داده‌ام»
وَ ذِلَّةَ الْعُبُودِيَّةِ فِي كُلِّ وَقْتٍ
«و خواری بندگی را در هر زمان [بر شما لازم کرده‌ام]»
فَإِلَيَّ فَافْزَعُوا فِي كُلِّ أَمْرٍ تَأْخُذُونَ بِهِ وَ تَرْجُونَ تَمَامَهُ
«پس در هر کاری که به آن دست می‌زنید و امید به تمام شدنش دارید، به من پناه ببرید»
وَ بُلُوغَ غَايَتِهِ
«و [امید به] رسیدن به نهایتش»
فَإِنِّي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أُعْطِيَكُمْ لَمْ يَقْدِرْ غَيْرِي عَلَى مَنْعِكُمْ
«زیرا من اگر بخواهم به شما عطا کنم، غیر من توانایی بازداشتنتان را ندارد»
وَ إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَمْنَعَكُمْ لَمْ يَقْدِرْ غَيْرِي عَلَى إِعْطَائِكُمْ
«و اگر بخواهم شما را بازدارم، غیر من توانایی عطا کردن به شما را ندارد»
فَأَنَا أَحَقُّ مَنْ سُئِلَ، وَ أَوْلَى مَنْ تُضُرِّعَ إِلَيْهِ
«پس من سزاوارترین کسی هستم که از او درخواست شود و شایسته‌ترین کسی هستم که به او زاری گردد»
فَقُولُوا عِنْدَ افْتِتَاحِ كُلِّ أَمْرٍ عَظِيمٍ أَوْ صَغِيرٍ
«پس هنگام آغاز هر کار بزرگ یا کوچک بگویید:»
«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ»
«به نام خداوند بخشنده مهربان»
أَيْ أَسْتَعِينُ عَلَى هَذَا الْأَمْرِ بِاللَّهِ الَّذِي لَا تَحِقُّ الْعِبَادَةُ لِغَيْرِهِ
«یعنی: در این کار از خدایی یاری میجویم که عبادت جز برای او سزاوار نیست»
الْمُغِيثِ إِذَا اسْتُغِيثَ، وَ الْمُجِيبِ إِذَا دُعِيَ
«آن فریادرسی که چون فریادخواهی شود به فریاد می‌رسد و آن پاسخ‌دهنده‌ای که چون خوانده شود پاسخ می‌دهد»
«الرَّحْمَنِ» الَّذِي يَرْحَمُ بِبَسْطِ الرِّزْقِ عَلَيْنَا
««الرحمن» آنکه با گشودن روزی بر ما رحمت می‌آورد»
«الرَّحِيمِ» بِنَا فِي أَدْيَانِنَا وَ دُنْيَانَا وَ آخِرَتِنَا
««الرحیم» که در دین و دنیا و آخرت ما به ما رحمت دارد»
خَفَّفَ اللَّهُ عَلَيْنَا الدِّينَ، وَ جَعَلَهُ سَهْلًا خَفِيفاً
«خدا دین را بر ما سبک گرداند و آن را آسان و سهل ساخت»
وَ هُوَ يَرْحَمُنَا بِتَمْيِيزِنَا مِنْ أَعْدَائِهِ
«و او با جدا کردن ما از دشمنانش به ما رحمت می‌آورد»
ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ع
«سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:»
مَنْ أَحْزَنَهُ أَمْرٌ تَعَاطَاهُ
«هر که کاری [اندوهناک] او را اندوهگین کند که به آن دست زده است»
فَقَالَ: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» وَ هُوَ مُخْلِصٌ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ
«پس بگوید: «بسم الله الرحمن الرحیم» در حالی که برای خداوند عزوجل اخلاص داشته باشد»
وَ يُقْبِلُ بِقَلْبِهِ إِلَيْهِ
«و با دل خود به سوی او روی آورد»
لَمْ يَنْفَكَّ مِنْ إِحْدَى اثْنَتَيْنِ
«از یکی از این دو [حال] بیرون نمی‌رود:»
إِمَّا بُلُوغِ حَاجَتِهِ الدُّنْيَاوِيَّةِ
«یا به نیاز دنیایی‌اش می‌رسد»
وَ إِمَّا مَا يَعْدِلُهُ عِنْدَهُ، وَ يُدَّخَرُ لَدَيْهِ
«یا آنچه در نزد خدا معادل [و جایگزین] آن است و برای او ذخیره میشود»
وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَ أَبْقى لِلْمُؤْمِنِينَ
«و آنچه نزد خداست برای مؤمنان بهتر و پایدارتر است»
❇️طبقه‌بندی، تناسب‌سازی و بسط غنائی تفسیری حدیث آقا امیر المومنین علیه السلام
بخش اول: طبقه‌بندی حدیث
حدیث شریف را میتوان در پنج طبقه (لایه) محتوایی تقسیم کرد:
| طبقه | موضوع | فراز حدیث | کلیدواژه‌ها |
| ۱. جایگاه اسم «اللّه» | الهیات و اسماء | «إِنَّ قَوْلَكَ: اللَّهُ أَعْظَمُ الْأَسْمَاءِ… وَ هُوَ الِاسْمُ الَّذِي لَا يَنْبَغِي أَنْ يَتَسَمَّى بِهِ غَيْرُ اللَّهِ» | اسم اعظم، اختصاص به خدا، عدم تسمیه مخلوق |
| ۲. تألّه و «اللّه» | توحید فطری و اضطرار | «هُوَ الَّذِي يَتَأَلَّهُ إِلَيْهِ عِنْدَ الْحَوَائِجِ وَ الشَّدَائِدِ كُلُّ مَخْلُوقٍ…» | تألّه، حاجات، شدائد، انقطاع رجاء، تقطّع اسباب |
| ۳. نقد شرک پنهان | آسیب‌شناسی بندگی | «حَتَّى إِذَا كُفِيَ هَمَّهُ، عَادَ إِلَى شِرْكِهِ…» | شرک، بازگشت به غفلت، توحید اضطراری |
| ۴. اعلان فقر ذاتی | عبد و رب | «أَيُّهَا الْفُقَرَاءُ إِلَى رَحْمَتِي… إِنِّي قَدْ أَلْزَمْتُكُمُ الْحَاجَةَ إِلَيَّ فِي كُلِّ حَالٍ» | فقر ذاتی، ذلّ عبودیت، اضطرار دائمی |
| ۵. تفسیر بسمله و ثمره آن | استعانت، رحمت، نتیجه | «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ أَيْ أَسْتَعِينُ… الْمُغِيثِ إِذَا اسْتُغِيثَ…» | استعانت، مُغیث، مُجیب، رحمان، رحیم، ثمره دنیوی و اخروی |
بخش دوم: تناسب‌سازی با مطالب پیشین
| مفهوم در حدیث جدید | تناسب با مطالب پیشین |
| «اللَّهُ أَعْظَمُ الْأَسْمَاءِ» | در تحلیل پیشین گفته شد «اللّه» اخصّ و اعلای اسماء حسنی است و بر ذات جامع تمام صفات جلال و جمال دلالت دارد. |
| «يَتَأَلَّهُ إِلَيْهِ… كُلُّ مَخْلُوقٍ» | در مطالب پیشین، «تألّه» صفت ذاتی و تکوینی مخلوقات معرفی شد و گفته شد همه موجودات به صورت تکوینی به سوی خدا در حرکتند. |
| «عِنْدَ انْقِطَاعِ الرَّجَاءِ… وَ تَقَطُّعِ الْأَسْبَابِ» | دقیقاً همان سه مرحله‌ای است که در تحلیل پیشین از کلام امام عسکری (ع) استخراج شد: حاجات و شدائد ← انقطاع رجاء ← قطع اسباب. |
| «عَادَ إِلَى شِرْكِهِ» | این همان «تألّه تجاری» و «تألّه عند الحوائج» است که در مطالب پیشین از آن به عنوان تألّه اضطراریِ اهل غفلت یاد شد. |
| «إِنِّي قَدْ أَلْزَمْتُكُمُ الْحَاجَةَ إِلَيَّ فِي كُلِّ حَالٍ» | این همان «فقر وجودی» و «نیازمندی جوهره موجودات» است که در مطالب پیشین به آن اشاره شد. |
| «بِسْمِ اللَّهِ… أَيْ أَسْتَعِينُ» | در تحلیل پیشین، بسمله به «استعانت همه‌جانبه» تأویل شد و گفته شد جوهر بسمله، طلب عون از خداست. |
| «الْمُغِيثِ إِذَا اسْتُغِيثَ، الْمُجِيبِ إِذَا دُعِيَ» | همان دو وصف فعلی خداوند (مُغیث و مُجیب) که در مطالب پیشین در تناظر با «شدائد» و «حوائج» قرار گرفت. |
| «الرَّحْمَنِ… الرَّحِيمِ» | در مطالب پیشین، «اللّه» بر ذات جامع صفات جلال و جمال دلالت داشت؛ اینجا «رحمان» و «رحیم» به‌عنوان دو جلوه رحمت (عام و خاص) تبیین شده‌اند. |
| «مَنْ أَحْزَنَهُ أَمْرٌ… لَمْ يَنْفَكَّ مِنْ إِحْدَى اثْنَتَيْنِ» | این همان ثمره «تألّه عاشقانه» است که در مطالب پیشین گفته شد به «کمال انقطاع» و «وجه الله» می‌انجامد؛ اینجا نتیجه دنیوی و اخروی آن بیان شده است. |
بخش سوم: بسط غنائی تفسیری
۱. «اللَّهُ أَعْظَمُ الْأَسْمَاءِ»
امام (ع) در ابتدا، جایگاه اسم «اللّه» را تثبیت می‌کند: این اسم، اعظم اسماء الهی است و هیچ مخلوقی شایسته تسمیه به آن نیست. این اختصاص، نه از باب قرارداد، بلکه از باب حقیقت است؛
۲. «هُوَ الَّذِي يَتَأَلَّهُ إِلَيْهِ…»
امام (ع) در تفسیر «اللّه»، به جای تعریف مفهومی و انتزاعی، تعریف آثاری و کارکردی ارائه می‌دهد: «اللّه» آن کسی است که همه مخلوقات در هنگام نیازها و سختی‌ها به سوی او «تَأَلُّه» می‌ورزند. این تألّه، از جنس اضطرار وجودی است، نه صرفاً اختیار عقلی. حتی منکرترین افراد نیز در لحظه‌ای که همه درها بسته میشود، ناخودآگاه به ذات اقدس الهی متوجه می‌شوند.
نکته مهم: این تعریف، «اللّه» را با «فعل بنده» (تألّه) و «حالت او» (اضطرار) گره می‌زند. یعنی شناخت خدا، نه از طریق برهان صرف عقلی، بلکه از طریق تجربه زیسته اضطرار و دریافت پاسخ الهی حاصل میشود. این همان «توحید فطری–وجودی» است که قرآن بر آن تأکید دارد:
﴿ العنكبوت : 65 فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ ﴾
هنگامى كه بر سوار بر كشتى شوند، خدا را با اخلاص مىخوانند (و غير او را فراموش مىكنند)؛ امّا هنگامى كه خدا آنان را به خشكى رساند و نجات داد، باز مشرك مىشوند!
۳. «حَتَّى إِذَا كُفِيَ هَمَّهُ، عَادَ إِلَى شِرْكِهِ»
امام (ع) در این فراز، آسیب‌شناسی عمیقی از بندگیِ اضطراری ارائه می‌دهد. انسان غافل، در لحظه اضطرار به خدا روی می‌آورد، اما وقتی گره گشوده شد، به شرک خود بازمی‌گردد. این «شرک»، نه شرک جلی (پرستش بت)، بلکه شرک خفی (تکیه بر اسباب و غفلت از مسبب‌الاسباب) است. این همان «تألّه تجاری» است که در مطالب پیشین گفته شد: تألّهی که فقط برای رفع حاجت است و عطر عشق و محبت ندارد.
قرآن کریم این حالت را در آیه ﴿فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ﴾ (عنکبوت: ۶۵) به تصویر کشیده است.
امام (ع) نیز با استناد به آیه ﴿بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شَاءَ وَ تَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ﴾ (انعام: ۴۱)، این حقیقت را تبیین می‌کند که انسان در اضطرار، فقط خدا را می‌خواند، اما پس از رفع نیاز، شرک‌تان را فراموش می‌کنید (یعنی باز به شرک خود بازمی‌گردید).
۴. «أَيُّهَا الْفُقَرَاءُ إِلَى رَحْمَتِي…»
خداوند در این فراز، خطاب به بندگان خود، حقیقت فقر ذاتی را اعلان می‌کند: «ای فقیران به رحمت من! من نیاز به خود را در هر حال، و ذلت عبودیت را در هر وقت، بر شما لازم کرده‌ام.» این همان «نیازمندی جوهره موجودات» است که در مطالب پیشین گفته شد: نیاز، اوج حس هر مخلوقی است و مخلوقات عین حاجت و نیازمندی هستند.
نکته لطیفه: خداوند نمی‌فرماید «شما نیازمندید» بلکه می‌فرماید «من نیاز به خود را بر شما لازم کرده‌ام». یعنی این نیاز، نه یک عارضه، بلکه جعل الهی و عین خلقت است. و همین نیاز، مقدمه «تألّه» و «انقطاع الی الله» است.
۵. «فَقُولُوا عِنْدَ افْتِتَاحِ كُلِّ أَمْرٍ… بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ»
امام (ع) در ادامه، تفسیر بسمله را ارائه می‌دهد:
«بِسْمِ اللَّهِ»: یعنی «أَسْتَعِينُ عَلَى هَذَا الْأَمْرِ بِاللَّهِ»؛ یعنی بر این کار، از خدایی که عبادت جز برای او سزاوار نیست، یاری میجویم.
«الْمُغِيثِ إِذَا اسْتُغِيثَ»: آن که چون فریادش خوانند، فریادرس است.
«الْمُجِيبِ إِذَا دُعِيَ»: آن که چون خوانده شود، پاسخ‌دهنده است.
«الرَّحْمَنِ»: آن که با بسط رزق بر ما رحم می‌کند (رحمت عام).
«الرَّحِيمِ»: آن که در دین و دنیا و آخرت به ما رحم می‌کند (رحمت خاص).
این تفسیر، دقیقاً همان ساختاری است که در مطالب پیشین از کلام امام عسکری (ع) استخراج شد: بسمله ← استعانت ← توحید عبادی ← اغاثه و اجابت. اما امام سجاد (ع) در اینجا، دو وصف «رحمان» و «رحیم» را نیز اضافه می‌کند که بیانگر دو سطح از رحمت الهی است: رحمت عام (شامل همه مخلوقات در رزق و حیات) و رحمت خاص (شامل مؤمنان در هدایت و دین).
۶. «مَنْ أَحْزَنَهُ أَمْرٌ… لَمْ يَنْفَكَّ مِنْ إِحْدَى اثْنَتَيْنِ»
در پایان، پیامبر اکرم (ص) ثمره عملی بسمله را بیان می‌کند: هر کس با اخلاص و توجه قلبی، «بسم الله الرحمن الرحیم» بگوید، از دو حال خارج نیست:
۱. یا به حاجت دنیوی خود می‌رسد (نتیجه دنیوی).
۲. یا چیزی معادل آن نزد خدا برای او ذخیره میشود (نتیجه اخروی).
این فراز، نشان‌دهنده «تألّه عاشقانه» است که در مطالب پیشین گفته شد: تألّهی که با اخلاص و توجه قلبی همراه است، نه فقط رفع حاجت، بلکه ذخیره اخروی نیز به همراه دارد. و این همان «کمال الانقطاع با کمال الاتصال» است: انقطاع از غیر خدا، و اتصال به او، که نتیجه‌اش «ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَ أَبْقَى لِلْمُؤْمِنِينَ» است.
بخش چهارم: جدول تناسب‌سازی نهایی
| مفهوم در حدیث | تناسب با مطالب پیشین | بسط تفسیری |
| اللَّهُ أَعْظَمُ الْأَسْمَاءِ | اخصّ و اعلای اسماء حسنی | اسم خاص ذات جامع صفات جلال و جمال |
| يَتَأَلَّهُ إِلَيْهِ كُلُّ مَخْلُوقٍ | تألّه تکوینی و فطری | اضطرار وجودی، نه اختیار عقلی |
| عِنْدَ انْقِطَاعِ الرَّجَاءِ | انقطاع رجاء از غیر خدا | نقطه تحول از غفلت به توجه |
| تَقَطُّعِ الْأَسْبَابِ | قطع اسباب از همه ماسوی الله | نفی استقلال اسباب |
| عَادَ إِلَى شِرْكِهِ | تألّه تجاری (اضطراری) | شرک خفی، بازگشت به غفلت |
| إِنِّي قَدْ أَلْزَمْتُكُمُ الْحَاجَةَ إِلَيَّ | فقر ذاتی و نیازمندی جوهره موجودات | جعل الهی، عین خلقت |
| بِسْمِ اللَّهِ… أَسْتَعِينُ | جوهر بسمله، استعانت | طلب عون در همه امور |
| الْمُغِيثِ، الْمُجِيبِ | اوصاف فعلی خداوند | تناظر با شدائد و حوائج |
| الرَّحْمَنِ، الرَّحِيمِ | رحمت عام و خاص | بسط رزق، هدایت در دین |
| لَمْ يَنْفَكَّ مِنْ إِحْدَى اثْنَتَيْنِ | ثمره تألّه عاشقانه | نتیجه دنیوی یا ذخیره اخروی |
بخش پنجم: چکیده مفهومی حدیث
حدیث شریف، تفسیری وجودی و عینی از «بسم الله الرحمن الرحیم» ارائه می‌دهد که بر سه محور استوار است:
۱. محور توحید: لفظ جلاله «اللّه» اسم اعظم است که بر ذات جامع صفات کمال دلالت دارد و همه مخلوقات در اضطرار به سوی او تألّه می‌ورزند.
۲. محور عبودیت: انسان با اختیار خود می‌تواند از «تألّه اضطراری» (که پس از رفع حاجت به شرک بازمی‌گردد) به «تألّه عاشقانه» (که با اخلاص و توجه قلبی همراه است) ارتقا یابد.
۳. محور استعانت: «بسمله» اعلان توحید عملی و طلب عون از خدایی است که مُغیث و مُجیب است و رحمت عام و خاص او شامل همه میشود.
و ثمره این سیر، رسیدن به «ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَ أَبْقَى لِلْمُؤْمِنِينَ» است: ذخیره اخروی که از هر حاجت دنیوی برتر و پایدارتر است.
بخش ششم: جدول‌های مقایسه‌ای
جدول ۱: مقایسه «تألّه عند الحوائج» با «تألّه عاشقانه» (بر اساس حدیث جدید)
| ویژگی | تألّه عند الحوائج (اضطراری) | تألّه عاشقانه (اختیاری) |
| محرک | حاجات و شدائد (اضطرار) | اخلاص و توجه قلبی (عشق) |
| زمان | فقط در بحران‌ها | در همه احوال (افتتاح هر امر) |
| کیفیت | بدون اخلاص، فقط رفع نیاز | «وَ هُوَ مُخْلِصٌ لِلَّهِ وَ يُقْبِلُ بِقَلْبِهِ إِلَيْهِ» |
| نتیجه | «عَادَ إِلَى شِرْكِهِ» (بازگشت به غفلت) | «لَمْ يَنْفَكَّ مِنْ إِحْدَى اثْنَتَيْنِ» (حاجت دنیوی یا ذخیره اخروی) |
| نمونه | مشرکان در آیه ﴿بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ﴾ | مؤمنان در «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» |
جدول ۲: مقایسه «انقطاع قهری» با «انقطاع اختیاری» (بر اساس حدیث جدید)
| ویژگی | انقطاع قهری | انقطاع اختیاری |
| عامل | عوامل بیرونی (شدائد، مرگ) | انتخاب آگاهانه و عاشقانه |
| زمان | هنگام اضطرار | در همه احوال (افتتاح هر امر) |
| کیفیت | «انْقِطَاعِ الرَّجَاءِ… تَقَطُّعِ الْأَسْبَابِ» | «أَسْتَعِينُ… بِاللَّهِ» با اخلاص |
| نتیجه | ممکن است به شرک بازگردد | به «ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَ أَبْقَى» می‌رسد |
| نمونه | «عَادَ إِلَى شِرْكِهِ» | «لَمْ يَنْفَكَّ مِنْ إِحْدَى اثْنَتَيْنِ» |
جدول ۳: سیر تکامل تألّه بر اساس حدیث جدید
| مرحله | عنوان | ویژگی | نتیجه |
| ۱ | تألّه تکوینی | «يَتَأَلَّهُ إِلَيْهِ كُلُّ مَخْلُوقٍ» | زمینه‌سازی فطری |
| ۲ | تألّه اضطراری | «عِنْدَ الْحَوَائِجِ وَ الشَّدَائِدِ» | تجربه لحظه‌ای توحید |
| ۳ | بازگشت به شرک | «عَادَ إِلَى شِرْكِهِ» | آسیب‌شناسی غفلت |
| ۴ | تألّه اختیاری | «بِسْمِ اللَّهِ… أَسْتَعِينُ» با اخلاص | بندگی عاشقانه |
| ۵ | تألّه متعالی | «مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَ أَبْقَى» | ذخیره اخروی و قرب الهی |
بخش هفتم: جمع‌بندی نهایی
حدیث شریف، با تفسیر «بسم الله الرحمن الرحیم» از امیرالمؤمنین (ع)، سه حقیقت بنیادین را تبیین می‌کند:
۱. حقیقت توحید: «اللّه» اسم اعظم است که همه مخلوقات در اضطرار به سوی او تألّه می‌ورزند و این تألّه، فطری و تکوینی است.
۲. حقیقت عبودیت: انسان با اختیار خود می‌تواند از «تألّه اضطراری» (که پس از رفع حاجت به شرک بازمی‌گردد) به «تألّه عاشقانه» (که با اخلاص و توجه قلبی همراه است) ارتقا یابد.
۳. حقیقت استعانت: «بسمله» اعلان توحید عملی و طلب عون از خدایی است که مُغیث و مُجیب است و رحمت عام و خاص او شامل همه میشود.
و ثمره این سیر، رسیدن به «ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَ أَبْقَى لِلْمُؤْمِنِينَ» است: ذخیره اخروی که از هر حاجت دنیوی برتر و پایدارتر است.
خاتمه: این حدیث، با نگاه ضابطه‌مند به «تألّه»، «انقطاع» و «استعانت»، نشان می‌دهد که راه نجات از «شرک خفی» و «تألّه تجاری»، تنها از مسیر «تألّه عاشقانه» و «اخلاص در بسمله» می‌گذرد؛ همان مسیری که با اقتباس از نور اهل‌بیت (ع) و تمسک به «عروة الوثقی»، انسان را از «اضطرار قهری» به «انقطاع اختیاری» و از «حاجت دنیوی» به «ذخیره اخروی» می‌رساند.
❇️لطایف
بخش اول: تألّه و انقطاع
۱. تألّه منحصر به گاه سختی‌ها نیست؛ اهل غفلت در این لحظات حال تألّه را تجربه می‌کنند، اما اهل تقوا پیوسته به این احوالند.
۲. حتی منکرترین و جاهل‌ترین و غافل‌ترین افراد در لحظات اضطرار روی به الله می‌آورند و تألّه را تجربه می‌کنند.
۳. در نقطه اضطرار، انسان نه با استدلال عقلی، بلکه با نَفْسِ وجودی و زبانِ قلب، فقط الله را می‌خواند.
۴. دعای حقیقی، زمانی رخ می‌دهد که انسان از هرگونه تکیه بر غیر خدا بریده شود.
۵. خودِ روی‌آوردن به خدا، عبادت و اعتراف به الوهیّت اوست، حتی اگر کلامی بر زبان نیاید.
۶. اهل تقوا و یقین جز به خدا آرام نمی‌گیرند؛ یعنی آنها پیوسته به حال تألّه هستند.
۷. «اللّه» نه‌تنها به ذاتِ خود متوجه می‌سازد، بلکه نسبتِ او را با بنده مضطر نیز بازتاب می‌دهد.
۸. هیچ عبادتی برای هیچ‌کس منعقد نشده و نمی‌شود، هر چند به ظاهر پرستیده شوند؛ یعنی هیچ بتی به حق عبادت نشده است.
۹. استغاثه و دعای واقعی قرین اجابت است؛ حال واقعی استغاثه و دعا، خودش پرچم اجابت است.
۱۰. هرکس از غیرِ خدا استعانت جوید، در حقیقت، برای غیرِ خدا عبادت قائل شده است.
۱۱. در هر حال باید نسبت به معبود به حال اضطرار و انقطاع بود؛ او را به کمال الانقطاع بخوانیم که حقیقت خواندن است، غیر این حال شبیه خواندن است.
بخش دوم: تألّه عاشقانه و تجاری
۱۲. تألّه صفت ذاتی مخلوقات است؛ مخلوقات به حال برانگیخته خلق شده‌اند، یعنی برانگیختگی به الله خلقت آنهاست.
۱۳. نیازمندی عین آفرینش است؛ نیازمندی نهایت غنا و ثروت است، چرا که اوج توجه بسوی الله است.
۱۴. تشریع ترجمه تکوین است و علم به تَألُّه و معرفت تام به آن حقیقت ثابت است.
۱۵. حال تَألُّه تشریعی بازگوئی آموخته‌هاست؛ تشریع شرح حس تکوین است.
۱۶. تألّه تشریعی، خود غنچه زنی، خود خوانی است، خود تفسیری و خودتأویلی است.
۱۷. کل مخلوقات در تألُّه به حال مسابقه‌اند، از یک ذره تا کهکشان؛ یک مسابقه عمومی بین المخلوقات برگزار شده و ادامه دارد.
۱۸. موانع و علت انقطاع «مِن الله»، آدمی انتخاب و اختیار اوست.
۱۹. تألّه عند الحوائج تألّه تجاری است؛ تألّه باید عبادی باشد، تألّه باید عاشقانه باشد.
۲۰. شکسته شدن اجباری عطر عشق و محبت ندارد؛ کشتی خود را خود بشکنیم، کشتی دلمان را فقط برای خدایمان.
۲۱. در تألّه اختیاری انسان عاشقانه تمام موانع الی الله را برمی‌دارد و بعضا با ابزار و به جبر به تجربه این انقطاع می‌رسد.
۲۲. مرگ انقطاع قهری است؛ مرگ مطلق همان انقطاع مطلق همه جانبه است.
۲۳. وجهه وجه الله‌ی انسان امضاء انقطاع الی الله و نشان واضح تألّه است.
۲۴. وجه الله مرگ را نخواهد شناخت؛ وجه الله عین گسست و بریدگی است؛ وجه الله بلا اسباب با الله است.
۲۵. انقطاع عاشقانه، تقوائی، فتح و پیروزی بندگی است.
۲۶. قبل از انقطاع قهری که ناچارا همه به آن خواهند رسید، نیت انقطاع اختیاری عاشقانه داشته باشیم.
۲۷. انقطاع از سراب عشق، سراب بندگی راز تألّه عاشقانه است.
۲۸. همه بسوی آب بندگی هستند! اما غافلان سراب را بجای آب می‌گیرند.
۲۹. هر چند منظور و هدف تشنه آب است اما اگر خطا کند بسوی سراب بدود حال بندگی خود را نابود خواهد نمود.
۳۰. به دنبال اله و معبود باش نه بت و اصنام و ازلام؛ محبوب را از سراب محبوب بشناس تا خود را هزینه سراب نکنی.
۳۱. دویدن «الی الله» نه «عن الله».
بخش سوم: حالات تألّه و مقصد متعالی
۳۲. حال تألّه: توجه صرف، توجه انقطاعی، توجه استغاثی، توجه والهانه، توجه حیرتی، توجه ودودی، توجه حب شدید، توجه غریقانه، توجه صحو مطلق، توجه شرمگینانه و…
۳۳. عبادت توام با حیرت و توجه تمام؛ اظهار حال بندگی به نهایت انکسار و اوج تکلف و نیاز.
۳۴. توجه با هیچ احساسی به غیر مقصد و محبوب و مجیب؛ انقطاع حقیقی از غیر الله؛ بی‌حسی مطلق از غیر الله.
۳۵. مقصد تالّه متعالی: نهایت بریدن حتی از خود نیاز، انقطاع از حاجت، انقطاع از تمام وجود و حواس و خویشتن خویش و تجلی اراده مطلق الهی.
۳۶. تاله، ظهور اسمی انسان، تجلی اعلای اسم الله، درخشش نام الهی از وجود مخلوق و انسان خود تجلیگاه همان نام گردد.
۳۷. قدم به مقام وجه‌الله‌ی، وجه الله یعنی لوح اعلای الله، یعنی اسم اعظم الله.
۳۸. عالی‌ترین حال تألُّه، تألُّه عشق و محبت و بالاتر از آن تألُّه بندگی است؛ در نهایت رهائی از هر خواست.
۳۹. تاله در ابتدای خلقت؛ آغاز مألوهیت، بندگی یعنی سیر مسیر مألوهیت تا مقصد نهائی مألوهیت.
۴۰. تألُّه در مقام قرب و ملاقات (دیدار بی‌پرده، رهائی از حجب)؛ بی شک این گاه، گاه نیاز نیست.
۴۱. چشیدن طعم انقطاع در دل مناجات عترت.
۴۲. در مبدأ کام همه مخلوقات با تألُّه گرفته شده است.
بخش چهارم: انقطاع و اتصال
۴۳. کمال الانقطاع من سِوی الله برابر با کمال الاتصال الی معدن العظمه است.
۴۴. «معدن العظمه» با الله عظیم نه به وصل است نه به فصل، بلکه به مقامی غیر قابل وصف و بیان است که جز خدا نمی‌داند.
۴۵. جذب مطلق، عشق مطلق، تنها به کمال انقطاع میسر است.
۴۶. عبودیت محض از «کمال الانقطاع الی الله» شروع تا «کمال تألّه الی الله» ادامه می‌یابد.
۴۷. در «کمال تألّه الی الله» حتی انسان از عشق و محبت و خواستن نیز قطع میشود به رهائی مطلق می‌رسد.
۴۸. با انقطاع مطلق «اسباب متعالی الهی» به رهائی مطلق می‌رسند، از وزن ما رها می‌شوند.
۴۹. زمانی برگ و میوه از درخت چیده خواهد شد؛ این جدائی مقدس است چرا که باید عصاره درخت در میوه و برگ ظهور یابد.
۵۰. ارتباط برگ با اسباب متعالی قبل از انقطاع بایستی برگ نیز منزلت اسباب متعالی را پیدا کند؛ یعنی اتصال برگ به معدن عظمت خود، برگ باید عین معدن عظمت گردد.
۵۱. مرگ پاک به کمال تألّه، همان جدائی مقدس است؛ زیرا در آن، عصاره درخت (حقیقت بندگی و تألّه از اسباب متعالی) در میوه و برگ (وجود انسان) ظهور می‌یابد.
۵۲. هر کس به لقاء الله مقدس برسد، به کمال انقطاع رسیده است.
۵۳. حجت خدا ابزار کمال الانقطاع، حجت خدا راز تأله محض، سامانه تألّه.
۵۴. امام زمان علیه السلام کمال تألّه الی الله.
۵۵. ائتمام یعنی درک حال امام، به مقام عبودیت محض رسیدن.
۵۶. تألّه انسان تجلی اسم اعظم الهی است.
۵۷. تأله محض تازه آغاز راه بندگی است، مقدمه گذر به فرابندگی است.
۵۸. انقطاع از هر اُنسی، انقطاع از هر گونه رضا به غیر خدا.
۵۹. «تردّدی در آثار» یعنی سرگردانیِ دل در میانِ غیرِ خدا، و توقّف در مخلوقات و جهانِ مادّی که انسان را از مقصدِ اصلی (خداوند) دور می‌کند.
۶۰. «فَاجْمَعْنِي عَلَيْكَ» یعنی مرا بر خودت جمع کن، یعنی دلِ پراکنده‌ام را به سوی خودت متمرکز ساز.
۶۱. «بِخِدْمَةٍ تُوصِلُنِي إِلَيْك» یعنی با خدمتی که مرا به تو برساند – نه خدمتی که مرا در غیر تو نگه دارد.
۶۲. کمالِ اخلاص برای او، نفیِ هر گونه صفت از اوست؛ انقطاع از هر گونه صفت.
۶۳. عارف، تن (جسم) او با خلق است، و دل او با خداست؛ ریشه جان مختص اوست، و همچنین، مابقی بقایای وجودم.
۶۴. انقطاع از خلق الله به سوی الله؛ انقطاع از موانع یعنی، سیر الی الله.
۶۵. مرگ برنده هر رگ غیر خدائی است؛ روی‌آوری عارفانه، عاشقانه، والهانه به الله.
بخش پنجم: امامت و حقیقت امام
۶۶. خذف محکمات خذف حکمت ملکوتی است.
۶۷. پناه می‌برم به خدا از قومی که آیات محکم کتاب را حذف کردند و خداوند، پروردگار پروردگاران، و پیامبر را فراموش کردند.
۶۸. ما اهل بیت بلندترین قله هستیم و در ما نبوت و ولایت و بزرگواری است.
۶۹. ما چراغ‌های هدایت و دستگیره محکم ایمان هستیم و پیامبران از انوار ما روشنی می‌گرفتند و از آثار ما پیروی می‌کردند.
۷۰. به زودی حجت خدا بر خلق با شمشیر آخته برای آشکار کردن حق ظهور خواهد کرد.
۷۱. بدون اهل بیت علیهم السلام هر تفسیر بر قرآن تفسیر به رای است.
۷۲. محکمات اگر حذف شوند خلق غرق جهل شوند، حذف محکمات برابر با اسارت به اندرون متشابهات است، فرو رفتن به باتلاق شبهات است.
۷۳. انبیاء چراغ وجودشان را با نور عترت افروختند.
۷۴. انوار قاهرشان مرز زمان و مکان و تاریخ نمی شناسد.
۷۵. وظیفه هر انسان اقتباس نور، التماس نور و استیضاء نور است.
۷۶. سرعت نور ولایت چنان با شتاب است که، اگر به اقتباس نور نرسیم در تاریکی خواهیم بود.
۷۷. امام سرّ سرّگشا: امام حسن العسکری علیه السلام سرّ الاسراری که آن سرّ الاسرار سرّ گشاست.
۷۸. تاج نور است و هیبت و اُبهّت مومنان؛ نور علی نور و نمایشگاه نور سبع طبقات.
۷۹. بقیة الله الاعظم میوه شاه شاخه‌ی عسکریه است؛ این مدح، اوج مدایح حضرت است.
۸۰. فرزند عسکریه نوبرانه‌ترین نور و آب و زیبائی است.
بخش ششم: واژه‌شناسی و تحلیل‌های لغوی
۸۱. «إله» به معنای عبادت و حیرت است که غالباً در مورد آنچه پرستش میشود و بدان توجه می‌گردد و در برابرش خضوع میشود، به کار رفته است.
۸۲. «اللّه» این واژه جز بر خداوند عزیز متعال اطلاق نمی‌شود، چراکه اوست معبودی که خردها در برابر مقام و عظمت او به حق متحیر میگردند.
۸۳. «اللّه» اخصّ و اعلی‌ترین نام از میان اسمای حسنی او در اسلام است.
۸۴. «اللَّهُمَّ» در مقام اظهار ویژگی و جلب توجه خاص و عنایت ویژه به کار میرود.
۸۵. اصلِ واحد در ماده «قبس»: «سَیلانِ چیزی که دارای نور است» با کاربردِ گسترده در معانیِ معنوی و روحانی.
۸۶. «قبس» در اصل، به معنای جریانِ نورانی است که میتوان از آن برگرفت و بهره‌مند شد.
۸۷. اقتباس = برگرفتنِ آگاهانه و مشتاقانه نور از منبعِ آن.
۸۸. اصلِ واحد در ماده «لمس»: «مسّ با ظاهرِ بدن» (لمس حسی)، با توسعه معنایی به طلب و جستجو (التماس) و کاربردهای کنایی دیگری هم دارد.
۸۹. «لمس» مختص به ظاهرِ بدن است و «مسّ» اعمّ از آن است.
۹۰. «التماس» به معنایِ جستجویِ کوشنده و انتخابیِ تماس و دستیابی به مطلوب است.
۹۱. نورِ الهی و معنوی، تنها در دنیا از طریقِ تزکیه قلب و اصلاحِ اعمال قابلِ التماس و دستیابی است و در آخرت، انتقال‌پذیر نیست.
بخش هفتم: بسمله و استعانت
۹۲. «بِسْمِ اللَّهِ» یعنی: بر تمامیِ کارهای خود، به اللّه استعانت میجویم.
۹۳. «الْمُغِيثِ إِذَا اسْتُغِيثَ»: آن که چون فریادش خوانند، فریادرس است.
۹۴. «الْمُجِيبِ إِذَا دُعِيَ»: آن که چون خوانده شود، پاسخ‌دهنده است.
۹۵. «الرَّحْمَنِ»: آن که با بسط رزق بر ما رحم می‌کند (رحمت عام).
۹۶. «الرَّحِيمِ»: آن که در دین و دنیا و آخرت به ما رحم می‌کند (رحمت خاص).
۹۷. هر کس با اخلاص و توجه قلبی، «بسم الله الرحمن الرحیم» بگوید، از دو حال خارج نیست: یا به حاجت دنیوی خود می‌رسد، یا چیزی معادل آن نزد خدا برای او ذخیره میشود.
۹۸. «ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَ أَبْقَى لِلْمُؤْمِنِينَ».
بخش هشتم: جملات لطفه از مناجات‌ها
۹۹. «سَيِّدِي أَنَا مِنْ حُبِّكَ جَائِعٌ لَا أَشْبَعُ؛ أَنَا مِنْ حُبِّكَ ظَمْآنُ لَا أَرْوَى».
۱۰۰. «وَا شَوْقَاهْ إِلَى مَنْ يَرَانِي وَ لَا أَرَاهُ».
۱۰۱. «يَا حَبِيبَ مَنْ تَحَبَّبَ إِلَيْه».
۱۰۲. «مَنْ ذَا الَّذِي ذَاقَ حَلَاوَةَ مَحَبَّتِكَ فَرَامَ مِنْكَ بَدَلًا».
۱۰۳. «مَنْ ذَا الَّذِي أَنِسَ بِقُرْبِكَ فَابْتَغَى عَنْكَ حِوَلًا».
۱۰۴. «فَقَدِ انْقَطَعَتْ إِلَيْكَ هِمَّتِي وَ انْصَرَفَتْ نَحْوَكَ رَغْبَتِي».
۱۰۵. «فَأَنْتَ لَا غَيْرُكَ مُرَادِي وَ لَكَ لَا لِسِوَاكَ سَهَرِي وَ سُهَادِي».
۱۰۶. «وَلِقَاؤُكَ قُرَّةُ عَيْنِي وَ وَصْلُكَ مُنَى نَفْسِي».
۱۰۷. «وَ إِلَيْكَ شَوْقِي وَ فِي مَحَبَّتِكَ وَلَهِي».
۱۰۸. «وَ رُؤْيَتُكَ حَاجَتِي وَ جِوَارُكَ طَلِبَتِي وَ قُرْبُكَ غَايَةُ سُؤْلِي».
۱۰۹. «وَ فِي مُنَاجَاتِكَ أُنْسِي وَ رَاحَتِي».
۱۱۰. «فَكُنْ أَنِيسِي فِي وَحْشَتِي وَ مُقِيلَ عَثْرَتِي وَ غَافِرَ زَلَّتِي».
۱۱۱. «وَ لَا تَقْطَعْنِي عَنْكَ وَ لَا تُبْعِدْنِي مِنْكَ يَا نَعِيمِي وَ جَنَّتِي وَ يَا دُنْيَايَ وَ آخِرَتِي».
۱۱۲. «اللَّهُمَّ إِنِّي أَخْلَصْتُ بِانْقِطَاعِي إِلَيْكَ».
۱۱۳. «وَ أَقْبَلْتُ بِكُلِّي عَلَيْكَ».
۱۱۴. «وَ لَا تَكِلْنِي إِلَى خَلْقِكَ، بَلْ تَفَرَّدْ بِحَاجَتِي، وَ تَوَلَّ كِفَايَتِي».
۱۱۵. «وَ انْظُرْ إِلَيَّ وَ انْظُرْ لِي فِي جَمِيعِ أُمُورِي»مم.
۱۱۶. «وَ لَا تَكِلْنِي إِلَى حَوْلِي وَ قُوَّتِي دُونَ حَوْلِكَ وَ قُوَّتِك».
۱۱۷. «وَ لَا تَكِلْنِي إِلَى نَفْسِي وَ لَا إِلَى أَحَدٍ مِنْ خَلْقِك».
۱۱۸. «مَنْ آنَسَ بِاللَّهِ اسْتَوْحَشَ مِنَ النَّاس».
۱۱۹. «إِلَهِي تَرَدُّدِي فِي الْآثَارِ يُوجِبُ بُعْدَ الْمَزَارِ فَاجْمَعْنِي عَلَيْكَ بِخِدْمَةٍ تُوصِلُنِي إِلَيْك».
۱۲۰. «وَ كَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ نَفْيُ الصِّفَاتِ عَنْه».
۱۲۱. «الْعَارِفُ شَخْصُهُ مَعَ الْخَلْقِ وَ قَلْبُهُ مَعَ اللَّهِ».
۱۲۲. «يَا أَمَلِي وَ بُغْيَتِي وَ يَا سُؤْلِي وَ مُنْيَتِي».
۱۲۳. «وَ كَيْفَ أَدْعُوكَ وَ أَنَا الْعَاصِي وَ كَيْفَ لَا أَدْعُوكَ وَ أَنْتَ الْكَرِيمُ».
۱۲۴. «وَ كَيْفَ أَدْعُوكَ وَ أَنَا أَنَا وَ كَيْفَ لَا أَدْعُوكَ وَ أَنْتَ أَنْتَ».
سخن پایان
و آخر دعوانا أن الحمد لله رب العالمین.
آنچه در این نوشتار آمد، سیری بود از «راز بندگی» تا «حقیقت امامت»؛ سیری که با تحلیل «تألّه» آغاز شد، با تفسیر «بسمله» و «استعانت» ادامه یافت، و با ترسیم «کمال الانقطاع» و «کمال تألّه» به اوج خود رسید.
در این مسیر، دریافتیم که:
«تألّه» صفتی ذاتی و تکوینی برای همه مخلوقات است.
«تألّه تجاری» (اضطراری) در بحران‌ها تجربه میشود، اما «تألّه عاشقانه» (اختیاری) در همه احوال ادامه می‌یابد.
«انقطاع قهری» (مرگ) ناچارا همه را دربرمی‌گیرد، اما «انقطاع اختیاری» (عاشقانه) انسان را به «کمال الانقطاع» و «وجه الله» می‌رساند.
«کمال الانقطاع من سِوی الله» برابر با «کمال الاتصال الی معدن العظمه» است.
«عبودیت محض» از «کمال الانقطاع» شروع و به «کمال تألّه» می‌رسد.
در «کمال تألّه»، انسان حتی از «عشق و محبت و خواستن» نیز قطع میشود و به «رهائی مطلق» می‌رسد.
«حجت خدا» ابزار «کمال الانقطاع»، راز «تأله محض» و «سامانه تألّه» است.
«امام زمان (عج)» «کمال تألّه الی الله» است.
«ائتمام» یعنی «درک حال امام» و رسیدن به «مقام عبودیت محض».
«تألّه انسان» «تجلی اسم اعظم الهی» است.
«تأله محض» تازه «آغاز راه بندگی» و «مقدمه گذر به فرابندگی» است.
«برگ» (انسان) پیش از «جدائی مقدس» (مرگ پاک به کمال تألّه)، باید به «معدن عظمت» (خداوند) متصل شود و «عین معدن عظمت» گردد.
و این همه، تنها در پرتو «تمسک به عروة الوثقی» و «اقتباس نور» از «سرّ الاسرار» و «سرّگشا»، امام حسن عسکری (ع) و فرزندش، «بقیة الله الاعظم» میسر است.
امید که این سیرِ ضابطه‌مند، مددکاری باشد برای جویندگان حقیقت، تا در میان امواج فتنه‌ها و سراب‌های این عصر، راه اتصال به نورِ حقیقت را بیابند و از «راز شیرین بندگی» با کلام امام العسکری (ع) لذت ببرند.
اَللّهُمَّ صَلِّ عَلَی الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْعَسْکَرِیِّ، وَ عَلَی آبَائِهِ الطَّاهِرِینَ، وَ عَلَی وُلْدِهِ الْمُنْتَظَرِ، وَ اجْعَلْنَا مِنَ الْمُقْتَدِینَ بِآثَارِهِ، وَ الْمُسْتَمْسِکِینَ بِعُرْوَتِهِ، وَ الْمُنْتَظِرِینَ لِظُهُورِ حُجَّتِهِ، بِالسَّیْفِ الْمَسْلُولِ لِإِظْهَارِ الْحَقِّ.
وَ السَّلَامُ عَلَی الْإِمَامِ الْعَسْکَرِیِّ، وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ.
🌟وَ السَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى
✨سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ
✨وَ سَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلينَ
✨وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمينَ
🔶علی ساعی(عبدالله مشکات) 110.141(903)
[1] التفسير المنسوب إلى الإمام الحسن العسكري عليه السلام ؛ ؛ ص27 حسن بن على عليه السلام، مدرسة الإمام المهدي عجل الله تعالى فرجه الشريف – ايران ؛ قم، چاپ: اول، 1409 ق.
