اخلاق و عرفان

هدف از ذکر، اتصال به ذات حضرت واحد نیست، زیرا هم اتصال‌دهنده و هم متفرق‌کننده خداست. ذکر، عالیترین مقام هر آفریده و تلاش برای رسیدن به علم اعلی و نشان عظمت است. در نهایت، ذکر به معنای رسیدن به یاد محض و محض یاد است که در این مقام، خود ذکر حجاب اعظم محسوب می‌شود.

غفلت به معنای پوششی است که بر دل انسان می‌افتد و او را از درک حقایق و نور الهی باز می‌دارد. این حجاب، قلب را قفل کرده و مانع رسیدن به علم و قرب خداوند می‌شود. در مناجات علوی، از خداوند درخواست می‌شود که این حجاب‌ها را کنار زده و روح انسان را به نور عرش نزدیک گرداند.

برای مبتدیان سلوک، بهتر است ابتدا مناجات خمس عشر را با حضور و مراقبه ممارست کنند. سپس با دعاهای ۱۲، ۸ و ۶ صحیفه سجادیه آغاز کرده و پس از آن، کل صحیفه را از ابتدا تا انتها دوره نمایند.

وارث شدن سمع و بصر به معنای طلب بقا و سلامتی آن‌ها تا لحظه مرگ است. همچنین به معنای بهره‌مندی از این قوا در راه رضای الهی است، به گونه‌ای که جز زیبایی و خیر از آن‌ها سر نزند و ارزش و اعتبار آن‌ها بالا رود. این وارث شدن می‌تواند کنایه از باقیات الصالحات یا شاهدان اعمال نیک در روز قیامت باشد.

عبادت، ظهور و اظهار بندگی است و اطاعت یکی از ابزارهای عبادت الهی به شمار می‌رود. در اطاعت، پذیرش و عمل به فرمان الهی متصور است که با آن اثبات بندگی می‌شود و اطاعت به واقع از مصادیق عبادت است. عبادت مقامی است که در آن اراده محض الهی متجلی می‌گردد و شامل حال و قال و رفتار و فراتر از آن است.

آثار ترشح شده از بدن انسان، که با بازدم و مخارج دیگر خارج می‌شود و با آمیختگی با موجودات دیگر به اشکال مختلف درمی‌آید، قابل دیدن و شناخت است. این شهود نیازمند علم و معرفت است؛ هرچه سطح علم و معرفت بالاتر رود، انسان به شهود این آثار دست می‌یابد و در غیر این صورت، کور و کر خواهد بود و هیچ شهودی از آن‌ها نخواهد داشت.

نقش ما در تدبیر امور جسم و جان، مانند خلبان هواپیماست؛ ما در ساخت و حفظ تجهیزات نقشی نداریم، بلکه باید با خلبانی زیبا، خود را به مقصد برسانیم. «مدیران مدبر جان آدمی» تجهیزات بندگی و زیستی ما را مدیریت می‌کنند و وظیفه ما، هدایت صحیح این مسیر است.

اعتصام خالصانه به ثقلین و عبادت خدا با اخلاص، با مراجعه به خطبه متقین و نامه ۳۱ نهج‌البلاغه و دعای ۲۰ صحیفه سجادیه حاصل می‌شود. این منابع حدود بندگی ناب الهی را به زیبایی ترسیم می‌کنند و جغرافیای مخلصین را مشخص می‌سازند.

هر آنچه یاد خدا را در دل کمرنگ کند و انسان را به غیر خدا مشغول سازد، نشانه حضور شیطان است. عبادات صوری و افراطی که موجب فراموشی خدا و سبقت از قرآن و عترت شوند نیز در این زمره قرار می‌گیرند. خلوص و عبادت خالصانه به مدت ۴۰ روز، شیاطین را از دل تبعید کرده و جای آن را به میمنت می‌بخشد.

بزرگترین سرقت و خسارت در جهان هستی، فراموشی یاد خدا از دل انسان است، حتی اگر این فراموشی تنها برای لحظه‌ای کوتاه باشد. این امر موجب بزرگترین باخت و زیان برای آدمی می‌شود.

انسان با تفسیر و تاویل خویش به حل معمای اکبر جهان هستی دست می‌یابد؛ در واقع انسان همچون نقشه‌ای است که با طی آن به حل معما نائل خواهد شد. حل این معما، که می‌تواند وجوهات مختلفی داشته باشد، آغاز غواصی در بحر جواب هستی است و با حل آن انسان به مرحله بالاتر صعود می‌کند.

فراموشی گناه و به تبع آن فراموشی توبه، از بدترین اشکال نسیان و غالب‌ترین تسلط شیطان بر قلوب آدمی است. خداوند با یادآوری گناهان، زمینهٔ استغفار را فراهم می‌کند تا انسان پاک از دنیا برود، زیرا شیطان در این امر تسلط ندارد.

حجاب اکبر به اسماء اکبر برمی‌گردد و رابطه محض لذت و زیبایی با خالق، فراتر از زیبایی و لذت است. اراده الهی در مبتدای خلقت، اسم اکبر است و چون خلقی است، در حکم پوشش و حجاب است. ذات الله اشاره‌پذیر نیست و اراده، پوششی است که بنده را به معرفت الله راهنمایی می‌کند.

خدمت به خلق خدا، تنها بخش کوچکی از لوازم عبادت الهی است، نه تمام آن. حقیقت عبادت، رابطه خاص میان عابد و معبود است که کسی در آن شراکت ندارد. نباید لوازم عبادت را با خود عبادت یکی پنداشت که شرک در عبادت است.

کلمه طیب همان سخنان پاکیزه است که به سوی خدا صعود می‌کند و عمل صالح آن را بالا می‌برد. برای قطع خطورات و وسوسه‌ها، باور توحیدی و کلمه توحید بهترین کارساز است. مراقبه آخرتی یاد عینی مرگ، قبر، حشر، نشر، حساب و میزان است. ورزش همت و قوای وهمیه و خیالیه، بهتر است بگوییم ورزش عملی و عقلی و فکری و تقوایی است.

کظم غیظ به معنای کنترل و فرو خوردن خشم است و ریشه آن به بستن راه نفس و حبس کلام برمی‌گردد. کاظم کسی است که بر خود مسلط است و نظام وجود خود را حفظ می‌کند. در مورد امام موسی بن جعفر الکاظم (ع)، ایشان کنترلگر حضرت سبحان در جهان هستی هستند و اسباب امنیت و آرامش الهی‌اند.

لباس اهل تقوا به دلیل تأثیر تقوای شخص متقی بر آن، از احترام ویژه‌ای برخوردار می‌شود. شرافت لباس به شرف پوشنده آن مربوط است، همانطور که مقام ابراهیم (ع) با حضور او به مقام رسیده است. لباس روحانیت فی نفسه قداستی ندارد و اگر عالمی عامل نباشد، لباسش لباس ریا و تزویر خواهد بود.

لذات و زیبایی‌ها مقصد نهایی نیستند، بلکه راه و آدرس‌هایی برای رسیدن به سطحی بالاتر محسوب می‌شوند. انسان به زیبایی و لذت که می‌رسد، نباید متوقف شود، بلکه باید بداند که این‌ها خود وسیله‌ای برای رسیدن به مقصدی والاتر هستند. این مفهوم شامل تمام انواع لذت و زیبایی با هر رنگ و کیفیتی می‌شود.

حجاب پوششی است که دانایی را می‌پوشاند و می‌تواند موجب نسیان شود، اما با تنظیم اراده انسان با اراده الهی، جوهر انسانی بر هر پوششی غلبه می‌کند. حجاب هم آزمون است و هم مسابقه، و اسبابی برای رسیدن به فرا دانایی محسوب می‌شود. رشد انسان در مواجهه با حجاب مضاعف می‌گردد و جهل و ظلمت پله‌هایی برای فراخی قلمرو قدرت الهی هستند.

برای در امان ماندن از شر شیطان در زمان غیبت، به‌ویژه در نزدیکی ظهور، مداومت بر خواندن دعای ۱۷ صحیفه سجادیه و مطالعهٔ شرح آن، معرفت تخصصی به امام مهدی (عج)، ورع، فرار از گناه و قرائت تفقهی قرآن و روایات ضروری است.