اخلاق و عرفان

انسان در لحظاتی چون بیماری، اسارت، گم شدن، حوادث طبیعی مانند آتش‌سوزی و سیل، از دست دادن اموال و موقعیت‌های اجتماعی، فقر را به آنی در وجودش حس می‌کند. در مقابل، یافتن مال گمشده، رسیدن به ارث کلان، گنج‌یابی، هدیه، بالا رفتن اعتبار و مناصب، و رهایی از مشکلات، حس ثروت را در او زنده می‌کند.

عقل از نگاه قرآن و عترت جایگاهی والا و ممتاز دارد؛ عرفان و معرفت از فرزندان عقل محسوب می‌شوند. عقل پیشوا و قائد عشق است و بدون هدایت آن، عشق در مسیر تعالی به خالق یکتا اختصاص نمی‌یابد. عقل اصل و ریشه عبادت و بندگی خدا و شرط اساسی قبولی اعمال است.

معرفت نفس، راه و راز رسیدن به حقیقت و درمان هرگونه کبر و غرور است. با درک این حقیقت که هر مخلوقی در برابر خالق عزیز، ذلیل است و تنها با بندگی راستین خدا می‌توان به عزت رسید. تواضع، تاج بزرگی و راه رهایی از کبر و دستیابی به عزت و بزرگواری است.

هیچ فعلی از افعال هیچ مخلوقی، چه ریز و چه درشت، تحقق نمی‌یابد مگر به اذن الهی. در امور ایجادی خاص مانند خرق عادات و وقوع معجزات، خداوند اراده مخلوقاتش را در خواسته‌هایشان محقق می‌سازد، مانند حضرت عیسی (ع) که گل دست‌سازش به اذن الهی به پرنده تبدیل می‌شد. بندگی خالص خدا راه تحقق کرامات و معجزات است.

رازداری به معنای حفظ هر آنچه افشای آن موجب به خطر افتادن جان، مال، ناموس، برنامه‌ها یا آبرو شود. عامل افشای راز، ضعف ایمان، عدم صلابت دل و جان، و نداشتن درستی و راستی است. افشای راز در حوزه‌های مختلف، مشکلات گوناگونی ایجاد می‌کند.

خداوند متعال برتر از آن است که جسمیت یابد و محدود به فهم مخلوقات باشد. ناتوانی در تجسم خدا نشان از فطرت پاک خداشناسی است. بهترین راه ارتباط با او، راز و نیاز و درک حضور اوست که با او می‌بینیم، می‌شنویم و لذت می‌بریم.

شکل‌گیری مراقبه کامل نیازمند تطهیر و سلیم‌سازی قلب، انباشتن آن از علوم نافع، و تلاش مستمر برای غلبه بر نفس و شیطان با استفاده از راهکارهای قرآن و عترت است. پرهیز از کاهلی و سستی، و توجه به اسرار دعاها، به بهره‌مندی عالی از مراقبه کمک می‌کند.

مراقبه، همراه و همگام‌سازی تمام اعضا، جوارح و جوانح وجود، از قوای مادی تا ملکوتی و همچنین ذرات وجود و پیرامون در توجه و تمرکز، به‌ویژه در ذکر و یاد الهی است. این امر به معنای تجهیز و تمهید سامانهٔ وجود برای سیر به مقصد اعلای منظور وجود می‌باشد.

برای دستیابی به صبر جمیل باید به تقوای الهی و اهل بیت (ع) نزدیک شد، زیرا آنان صراط و وسیلهٔ تقوا هستند. صبر، سکان کشتی تقواست و اختیار عقل و تبعیت از آن، رمز مجهز شدن به صبر است. بی صبری نیز از جهل ناشی می‌شود و بخشیدن و نادیده گرفتن رفتار دیگران می‌تواند به افزایش صبر کمک کند.

مراد از زنجیر شدن شیاطین در ماه مبارک رمضان، تضعیف و محدود شدن قدرت و شدت عملیات آنهاست، نه حذف کاملشان از زندگی انسان. شیاطین سرکش شامل هر نوع شیطانی از جنی و انسی می‌شود. انسان در این ماه با سهولت بیشتری می‌تواند از شر شیطان در امان بماند.

امام حسن مجتبی (ع) مظهر صفت «حلیم» و چراغ صبر برای عالمیان بودند. صبر ایشان از نور علم و حکمت نشأت می‌گرفت و با برخورد جمیل و همراه با رأفت، حتی افراد نادان را متحول می‌ساخت و موجب پذیرش اسلام می‌شد. این صبر، صفتی بود که از جان مبارک ایشان بر جان خلایق سرازیر می‌شد.

شناخت شیطان از انسان ناقص بود و قضاوتش با کبر و غرور آمیخته بود. او با قیاس اشتباه خود از آتش و گل، مرتکب خطای بزرگی شد و به همین دلیل مهلت یافت تا آزمایش الهی کامل شود. این قیاس جاهلانه، اولین خطای شیطان بود که منجر به رانده شدنش از درگاه الهی شد.

من هر انسان، هویت واقعی و متمایز اوست که با تجلی علم الهی به وجود می‌آید و از اولین معلومات او محسوب می‌شود. این هویت خام، با اختیار خود فرد و تأثیرپذیری از متعلقات وجودش، نوع و نحوهٔ تحولاتش را رقم می‌زند و به همین دلیل نزدیک‌ترین به علم الهی است.

عزت نفس یعنی شایستگی و یگانگی در بندگی خدا. مبارزه با «من» غرور با تواضع و درک اینکه همه مخلوقات خدا هستند، صورت می‌گیرد. این درک باعث می‌شود نه خود را برتر بدانیم و نه تحقیر کنیم، زیرا هر انسانی بندهٔ خداست و وجودش با این انتساب عزیز است.

من»ی که به علم می‌رساند، حقیقت صلب آدمی است که شامل جسم، روح، عقل و ملکوت می‌شود و ابزار شناخت الهی است. این «من» با «من» غرور و خودبینی که هوای نفس است، تفاوت دارد و نباید با آن اشتباه گرفته شود. مبارزه با «من» غرور، نیازمند مدیریت عقل و درک بندگی خداست.

بالاترین نعمتی که انسان باید خدا را به خاطر آن حمد کند، انتخاب شدن به بندگی اوست. حمد، تجلی خالقیت و جمال الهی از جان مخلوق است و نشان‌دهندهٔ شوریدگی در برابر عظمت، شوکت، کبریایی، عزت و جلال اوست.

ایمان، عفت، حیا و کرامت نفسانی زن، هرگونه مزاحمت را سلب می‌کند. خداوند از مؤمنان دفاع می‌کند و زن مؤمن تحت حمایت ابدی اوست. زن مؤمنه با طیبات هم‌نشین است و خبیثان راهی به سوی او ندارند. این حمایت شامل مؤمنان واقعی است، نه مدعیان ایمان.

برای تبدیل حال گذرا به مقام، اولین و مهمترین راهکار پرهیز از گناه است. همچنین باید زیر آسمان ثقلین (قرآن و عترت) نور، آب و خوراک دریافت نمود تا دانه وجود ریشه اندازد، شاخ و برگ دهد و به ثمر بنشیند. این فرایند نیازمند استقامت بر طریقه هدایت است.

ایمان را تنها بخاطر ایجاب مصلحت و به تقیه و توریه باید کتمان نمود. برابر حسد حاسدان، تنها باید به خداوند پناه برد. ظهور ایمان عامل حیات عالم نفس و آفاق است و بروز آن صفابخش و دافع بلاست؛ اگر مخفی بماند، پای کفر از حدودش به در می‌رود.

تعبیر «گناه سرد و نیکوکاری گرم است» یک ذوق شخصی است. گناه را می‌توان به سردی، گرمی، خشکی یا تری تعبیر کرد، زیرا گناه انحراف از راه مستقیم و طی طریق افراط و تفریط است. راه نیکوکاری معتدل است، اما راه گناه یا می‌سوزاند و به خاکستر تبدیل می‌کند یا منجمد و نابود می‌سازد.