اخلاق و عرفان

توکل به معنای زدودن کامل شرک از دل و پذیرش خداوند به عنوان سرپرست و وکیل مطلق است. این مرتبه از یقین، باعث می‌شود انسان هیچ ترس و واهمه‌ای در پیشبرد امور نداشته باشد، زیرا می‌داند که قدرت اول و آخر، معبود و حاکم حقیقی اوست و هر امری با اراده او میسر می‌شود.

نشانه‌های پذیرش دعاها و اتصالات معنوی در شب قدر، شامل حرارت و شیرینی بندگی خدا، میل بیشتر به انجام اعمال نیک، شدیدتر شدن تنفر از گناهان، نرمی قلب، رغبت به خلوت با خالق، کم‌رنگ شدن لذات دنیوی و افزایش معرفت و خشوع است.

علم قرآنی و عترتی، حقیقت دانش عالم هستی است و مذاکره آن، علم شهرالنبی محسوب می‌شود. طلب علم شامل تقوا، یقین، معرفت نفس و معرفت رب است. علمی که با اخلاص همراه نباشد، مورد نکوهش است؛ زیرا علم ساعه نیازمند عمل طولانی است و عالم بی‌عمل مورد عقوبت الهی قرار می‌گیرد.

علم قرآنی و عترتی، حقیقت دانش عالم هستی است و مذاکره آن، علم شهرالنبی محسوب می‌شود. طلب علم شامل تقوا، یقین، معرفت نفس و معرفت رب است. علمی که با اخلاص همراه نباشد، مورد نکوهش است؛ زیرا علم ساعه نیازمند عمل طولانی است و عالم بی‌عمل مورد عقوبت الهی قرار می‌گیرد.

خوف واقعی در مبحث خوف و رجا، ترسی است که از علم و معرفت حاصل می‌شود و ناشی از عشق و ترس از فراق است، نه ترس از عذاب الهی. خوف، فرع علم است و موجب فرار از گناه می‌گردد، در حالی که رجاء، فرع یقین بوده و به طلب کردن منجر می‌شود. مؤمن همواره بین ترس از گذشته و آینده قرار دارد و حیات قلب با مرگ نفس حاصل می‌آید.

سخن «نباید از خدا ترسید و خدا فقط مظهر عشق است» مصداق ایمنی از مکر خداست که از بزرگترین گناهان پس از شرک شمرده می‌شود. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «من از همه شما بیمناکترم به خدا» و خداوند در قرآن می‌فرماید: «از میان بندگان خدا، تنها دانشمندان از او می‌ترسند».

تقوای واقعی، کلید دستیابی به دید برزخی است. طبق آیه شریفه، پرهیزگاران هنگامی که تحت وسوسه شیطان قرار می‌گیرند، به یاد خدا افتاده و ناگهان بینا می‌گردند.

عرفان به زبان ساده یعنی درک کتاب فطرت، و عارف کسی است که بتواند سواد درک و فهم این کتاب را به دست آورد. عارف از نظر ظاهری با مردم است، اما قلبش همیشه با خداست و اگر لحظه‌ای غفلت کند، از اشتیاق به او می‌میرد. عارف امین ودایع الهی، خزینهٔ اسرار و معدن انوار اوست.

علمی که در روایات بر طلب آن تاکید شده، علم تقوا، یقین و معرفت نفس است که انسان را به خدا می‌رساند. علم نافع، علمی است که انسان را به عمل خالصانه سوق دهد و باعث زینت او در دنیا و آخرت شود. تشخیص علم حقیقی از جهل بدون هدایت قرآن و عترت دشوار است، زیرا بسیاری به جای علم، جهل را می‌جویند.

نگاه به علم باید به سوی علم تقوا و یقین باشد که معرفت نفس و در نهایت معرفت پروردگار را به همراه دارد. ارزش زمان نیز در عمل به دانسته هاست، زیرا اندکی علم نیازمند عمل بسیار است و علم بدون عمل زیانبار است.

برای رسیدن به ایمان، اعتقاد و یقین عالی، می‌توان به خطبه المتقین (مشهور به خطبه همام) از امیرالمؤمنین علیه‌السلام مراجعه کرد. همچنین آیه ۶۹ سوره عنکبوت که می‌فرماید «و الذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا و إن الله لمع المحسنین» راهگشاست.

پی در پی آمدن مشکلات و عدم گشایش، می‌تواند نشان‌دهندهٔ کمبود صبر باشد، چرا که صبر از ستون‌های اصلی ایمان است. هرچه صبر افزایش یابد، ایمان تقویت شده و این امر به رفع مشکلات و تقرب به درگاه الهی منجر می‌شود.

عمل بدون ایمان هیچ اجر و مزدی ندارد، اما عدم عمل علی‌رغم توانایی، برای فرد بی‌ایمان جریمه و مجازات خاص خود را دارد. ایمان و عمل صالح یکدیگر را تقویت می‌کنند؛ با عمل صالح، ایمان تقویت شده و این روند ادامه می‌یابد.