اخلاق و عرفان

مومن اگر مبتلا به زن‌پرستی شود، از خلعت ایمان خلع و به لباس کفر ملبس می‌شود؛ یعنی دیگر مومن نخواهد بود. زن‌پرستی زمانی معنا می‌یابد که مرد زن را به جای اله خود بگیرد، در طاعت زن به معصیت خدا مبتلا شود، یا در کسب خشنودی زن خشم خدا را موجب شود. محبت و احترام شرعی و اخلاق حسنه مرد در رابطه با زن از مصادیق زیبای قوامیت مرد محسوب می‌شود، اما تکریم مضاعف زن زمانی نامطلوب است که مانع واجبات شود.

ظاهر شدن آثار نعمت‌های الهی در پوشاک، خوراک، قرآن و عترت، نشانهٔ شکرگزاری و موجب رونق بندگی و افزایش ایمان است. استفاده از بهترین لباس برای نماز و آراستگی خانه، از مصادیق این حدیث است که نشان می‌دهد خداوند دوست دارد اثر نعمت‌هایش در بندگان دیده شود.

تحلیل ابیات حافظ نیازمند ملاحظات خاص است؛ ادبیات او مستقل بوده و نباید با تأویل‌های ناصحیح به دنبال تطهیر شخصیت او بود. این بیت نیز توجیهات رایج ایرادات اساسی دارد و با متن همخوانی ندارد؛ سه ماه روزه‌داری نمی‌تواند تقیدات را برای ماه‌های دیگر افزایش دهد.

کسی که خود ادب الهی را نیاموخته، در تربیت خود و دیگران ناتوان است و این کار آثار سوئی خواهد داشت. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «خدا مرا ادب نمود و من مؤمنان را ادب می‌کنم». هر کس با ادب الهی اصلاح نشود، در تادیب جانش اصلاح نپذیرد.

برای رهبری صیانت نفس و پرهیز از افراط و تفریط، لازم است نظام جان در تعادل کامل باشد و تحت حاکمیت عقل و مکارم اخلاق قرار گیرد. جاده ثقلین و ستون عدل در ایمان، که بر فهم، علم، حکمت و حلم استوار است، ضامن این تعادل و مانع انحراف از صراط مستقیم بندگی است.

بر اساس احادیث صحیح، بوسیدن دست تنها برای رسول خدا (ص) و کسانی که مقصود از آن‌ها ایشان باشد، جایز است. بوسیدن دست دیگران مانند نماز خواندن برای اوست. بوسیدن مادر بر لب‌ها، خواهر بر گونه‌ها و امام بین دیدگان است.

مدیریت گرایشات باطنی از طریق اختیار و انتخاب، استخاره از درگاه الهی، و دعا بر اساس صحیفه سجادیه میسر است. دعای علمی و عملی، راه روشن تنویر گرایشات را سبب می‌شود و به ما کمک می‌کند تا مطیع ارادهٔ الهی باشیم و آنچه را او دوست دارد، اختیار کنیم.

رها شدن از نفس اماره نیازمند اقتدار عقل بر نفس است؛ مانند پدری که بر فرزندش امارت دارد. با تامین خوراک نفس لوامه و مطمئنه، مهار کردن محبت دنیا، و تبعیت از عقل با تجهیز جنود عقل، می‌توان نفس اماره را رام کرد و با پناه بردن به خدا، از شر آن در امان ماند.

تنفر واقعی از گناه با دفع و عدم گرایش همراه است؛ اگر ترس و دلهره از گناه وجود دارد، نشانهٔ تنفر واقعی نیست و ممکن است ناشی از وسواس یا گرایشات باطنی باشد. مدیریت معرفت نسبت به ماهیت گناه، همراه با توکل به خدا و استعاذه، می‌تواند این مشکل را حل کند و دوری از گناه را شیرین سازد.

عروج روح به عوالم بالاتر مانند جبروت و لاهوت به رشد بال و پر روحانی و لاهوتی انسان بستگی دارد. هرچه انسان در بندگی خالص‌تر باشد و از مکتب ثقلین پیروی کند، پروازش ارتقا می‌یابد. سازمان روحی پیچیده است و سلامتی جان، پرواز تمام قوا را رقم می‌زند؛ جسم نیز توانایی پرواز به ملکوت اعلی را دارد، همانطور که پیامبر (ص) به معراج رفتند. طی الارض نیز به معنای طی طریق در ابعاد مخفی است.

عقل را می‌توان صورت و هویت روحانی محمدی دانست که منجر به معرفت نفس و در نتیجه شناخت پروردگار می‌شود. با تقویت این معرفت، انسان به جایگاهی می‌رسد که می‌تواند ادعا کند «أنا محمد و محمد أنا»، یعنی بخشی از ماهیت نور محمدی گردد.

اینکه برای حل مشکل دیگران بدون انتظار کادو دعا کنید، کار بسیار خوبی است و خدا را شاد می‌کند. اما اگر کسی به خاطر دعای شما هدیه‌ای آورد، قبول کردن آن نیز باعث شادی خدا می‌شود و اشکالی ندارد.

قبل از دعا، پس از وضو گرفتن و رو به قبله نشستن، با دلی پاک و نازنین، ابتدا با خدای خود خصوصی گفتگو کنید. پس از چند بار ابراز محبت به معبود، دعای خود را شروع کنید.

روح همواره در حال پرواز است و هیچ شرایطی مانع آن نمی‌شود؛ مهم سطح و محل پرواز است. انسان دنیازده در عالم دنیا و انسان ملکوتی در جهان ملکوت پرواز می‌کند. ترک بدن در خواب یا مراقبه به معنای انقطاع نیست، بلکه انشعاب و گسترش تشعشعات روح است که اصل آن در بدن باقی می‌ماند. هرچه قلب لطیف‌تر و لبریز از معارف باشد، پرواز انسان والاتر می‌گردد.

تحمل زن نسبت به شوهر بداخلاق و بخشش مهریه، امری مطلق نیست و به خصوصیات و رفتار شوهر بستگی دارد. احادیث بسیاری بر اکرام زن از سوی مرد تاکید دارند و بخشش مهریه برای مرد مومن و با تقوا رجحان دارد، چرا که تجارت پرسودی برای بخشنده بشارت داده شده است.

نفس و حقیقت وجودی آدمی دارای چهار روح است که با عقل و قوای مربوطه در ارتباطند. در پرواز هر یک از این ارواح، ریشه به اصل وجود متصل و جوانبش منتشر می‌شود، مانند خورشید که مرکزش ثابت و پرتوهایش به آفاق می‌رسد. تنها با قطع ریشه، رحلت فرا می‌رسد و خللی در جسم ایجاد نمی‌شود.

غیبت نفسانی به معنای یادکرد معایب، مسائل، فعل و سخن برادر یا خواهر دینی در نهاد و ضمیر خود و مرور آن در دل است که موجب تجدید کدورت‌ها و تشدید خصومت‌ها می‌شود. در این حالت، فرد هم غیبت‌کننده و هم غیبت‌شونده است و وسوسه‌های شیطانی و نفسانی در آن دخالت دارند.

امام حسین (ع) دلیل و راهنمای بسوی خدا و جلب رضایت اوست، نه به معنای رسیدن به ماهیت و جوهر ذات حق. این فضیلت در مورد مولا علی (ع) نیز ذکر شده است که در ذات الهی سخت‌گیر بودند. «ذات» در این موارد به معنای طرف، سمت، طریق و رضای الهی است.

اگر قلب و اعضای مؤمن در تسخیر شیطان باشند و شاهنشاه نیز عاصی باشد، این وضعیت نشان‌دهندهٔ ضعف و تقصیر اوست. در چنین شرایطی، لذت گناه بر شاهنشاه تلخ شده و مبارزه‌ای جدی بین او و اعضایش آغاز می‌شود که احتمال بیماری شدید و جنون را در پی دارد. این جنگ تا زمانی ادامه می‌یابد که شاهنشاه داوطلب اصلاح وجود خود نباشد.

اگر قلب در تسخیر شیطان باشد، حقیقت آدمی، «من» و «نفس» او وظیفهٔ حساس‌تری دارند و باید برای درمان قلب تلاش کنند. سپس خود قلب باید جدی عمل نماید. دیگر اعضا نیز مانند اعضای یک خانواده می‌توانند به پدر خانواده (قلب) کمک کنند و در ارشاد و هدایت آن مسئولند.