اخلاق و عرفان

مقام تفویض امر به سوی الله و قطع ارادهٔ شخصی، عالی‌ترین جایگاه سالک است. اگر «فناء فی الله» به معنای جذب کامل و غافل شدن از اغیار در نظر گرفته شود، نه نابودی فیزیکی یا روحی در ذات خدا، این اصطلاح عرفا درست است. اهل بیت (ع) مجوز چنین تعابیری را داده‌اند، زیرا هیچ فعلی بدون اذن و ارادهٔ الهی رخ نمی‌دهد.

عدم تمرکز در نماز و عبادات، برخلاف مشکلات تمرکز در امور دیگر که ممکن است ریشهٔ جسمی داشته باشد، به وسوسه‌های نفسانی و شیطانی برمی‌گردد. درمان این وضعیت با خالی کردن دل از اغیار و هیاهوهایشان، تقویت ذکر و یاد الهی، توجه به مرگ و لقاء الله، و استمداد از خداوند میسر می‌شود.

عبارت «علی ممسوس فی ذات الله» به این معناست که امام علی (ع) در راه رضا و خاطر خدا مجذوب شده و عین رضا و راه خداست. این عبارت در متون روایی شیعه آمده و به معنای مجنون شدن یا مسخ شدن نیست، بلکه بیانگر نهایت مرتبهٔ بندگی و سلوک الی الله است. ذات در اینجا به معنای راه و صراط و خاطر و رضا به کار رفته است.

خارج شدن کنترل فکر و ذهن از دست، نشان حضور و وسوسهٔ شیطان است و بهترین دارو برای کنترل آن، ذکر و یاد الهی با دل تقوایی است. هنگامی که ذکر و یاد الهی در نهاد آدمی کم‌رنگ شود، فرصت برای نفوذ شیطان و هوای نفس فراهم می‌گردد. دلبستگی‌های دنیوی و آرزوهای آن، زمینهٔ مناسبی برای هجوم اوهام است و خلوت نمودن دل از این‌ها، به سلامتی فکر و اندیشه کمک می‌کند.

حفظ عفت، چه در ظاهر و چه در باطن، در زمان نبود امکان نکاح با استعانت از حق تعالی و تحت رهبری عقل ممکن است. عفت از سربازان عقل است و با انصراف از آن و افتادن به دام نیروی شهوت، انسان به گناه گرفتار می‌شود. قرائت قرآن، توجه به آیات بشارت و انذار، شرکت در مجالس وعظ و دیدار اهل تقوا به مصونیت از گناه کمک می‌کند.

در برخورد با فرد خاطی، پس از داوری عادلانه، اگر کاستن امتیازات نتیجه نداد، باید به فضل و کرم الهی رفتار کرد. بخشش بهترین و ماندگارترین تنبیه است و نباید شتاب‌زده و به رای شخصی اقدام به تنبیه نمود. کشف زیباترین عکس‌العمل، خشنودی خداوند را به دنبال دارد.

احترام به والدین به معنای قهر و قطع رحم به خاطر بی‌احترامی دیگران نیست؛ بلکه باید با امر به معروف و نهی از منکر، طرف خاطی را متنبه کرد. در اطاعت از دستور والدین، اگر خلاف شرع نباشد باید اطاعت کرد، اما اگر باب میل نبود با گفتگوی مشفقانه می‌توان انصراف از دستور را تشویق نمود و در صورت عدم امکان اطاعت، با محبت جبران کرد.

برای تشخیص انحراف اعتقادی، لازم است داوری و قضاوت شخصی را کنار گذاشت، عقاید را مستقل از افراد و پیروانشان بررسی کرد، به روان پژوهی و علت‌یابی رسوخ عقاید پرداخت و از منبع حق که حقیقت را می‌داند، استمداد جست. همچنین باید عقاید را فهرست کرده، بازنگری نمود و در صورت تشکیک، آن‌ها را جدا کرد.

شفاعت حضرات معصومین (ع) شامل کسانی می‌شود که محبتشان به اهل بیت (ع) خالصانه و راستین باشد. محبت خالصانه مانند دارو اثر می‌کند و زمینه هدایت را می‌گشاید. نور و ظلمت در یک جا جمع نمی‌شوند و هر کس با امام و عشق خود محشور خواهد شد، لذا محبت ناخالص پذیرفتنی نیست.

روایت امام کاظم (ع) نهایت مواسات، ایثار و محبت میان مؤمنان را بیان می‌کند؛ جایی که مؤمن، دارایی برادرش را از آن خود می‌پندارد و در هنگام تنگدستی، بدون اعتراض او تصرف می‌کند. این سطح از ارتباط، مؤمنان را چون یک جان واحد می‌سازد.

در روابط میان مؤمنان، قهر بیش از سه روز جایز نیست و هر دو طرف، چه ظالم و چه مظلوم، مستحق بیزاری و لعنت می‌شوند. اگر ظالم برای آشتی پیش‌قدم نشد، وظیفهٔ مظلوم است که با گفتن «من ظالم بودم» به آشتی اقدام کند تا قهر شکسته شود و مودت میانشان افزایش یابد.

در مقابل تعرض به ناموس، باید تا حد توان از عرض خود و دیگران دفاع کرد، چه با توان جسمی و چه با داد و فریاد و هر عکس‌العمل دیگر. رجوع به حاکم شرع در هر وضعیتی لازم است. امر به معروف و نهی از منکر مراتب داشته و از دل و زبان و دست و توان تا اقدام جهادی بالا می‌رود و به هیچ وجه ساقط نمی‌شود.

امر به معروف و نهی از منکر فریضه‌ای مؤکد است که با توجه به شرایط، واجب عینی یا کفایی تلقی می‌شود. شرط لازم آن، علم و معرفت به معروف و منکر است. این فریضه از سطح انبیاء و اولیاء تا علماء و صلحاء و مردم عادی گسترده است و هر کس در حد خود و با توجه به توانایی و آگاهی، مامور به انجام آن در چهارچوب مشخص است.

قطع رحم با فردی که عمدا موجب آزار و اذیت دیگران می‌شود، در صورتی که این رفتارها موجب آسیب روحی و روانی گردد، مقدم بر صله رحم است و مجاز می‌باشد. اما اگر صله رحم با چنین افرادی، موجب موعظه و نصیحت آن‌ها شده و آثار نرمی و توبه در آن‌ها مشهود باشد و همچنین تأثیر منفی بر صله‌کننده نداشته باشد، بلامانع است.

بازگو کردن ناراحتی از آزار و اذیت دیگران برای آرامش، اگر به قصد اصلاح و درمان باشد و شخص مورد نظر، مصلح و طبیب باشد، غیبت محسوب نمی‌شود. اما بهترین راه برای التیام درد ناشی از آزار دیگران، شکایت دل با خداوند متعال است. خلوت با معبود و بازگو کردن شکایات، طریق ارتباط نیکو با خداست.

معرفت الهی، صنعتی از صنایع الهی است که بندگان در آن نقشی ندارند و تنها وظیفه آن‌ها تنظیم جسم و جان و دل خود در مسیر راه اندازی این سامانه است. انسان رهرو راه معرفت است و با قرار گرفتن در صراط مستقیم و تهذیب نفس، به این معرفت دست می‌یابد. این معرفت، مطابقت دادن اخبار بیرونی با علوم باطنی است.

بهشت با زیارت حضرات معصومین بر زیارت‌کننده واجب نمی‌شود؛ بلکه قبولی اعمال و رسیدن به بهشت منوط به تقوا و پرهیزگاری است. خداوند تنها از اهل تقوا می‌پذیرد و گناه و تعدی، هر عمل نیکی را تباه می‌کند. بنابراین، زیارت عمل صالحی است که در صورت همراهی با تقوا، موجب قرب الهی می‌شود.

انجام کار خیر بدون ایمان، نیت خیر، اخلاص، یا همراه با منت و آزار، اجر الهی را ضایع می‌کند. همچنین کار مستحبی که واجب یا اولی را فدا کند، یا کار شخص مرتد، اجر ندارد و از جمله مواردی است که اجرشان افت می‌کند.

شرط گذاشتن برای دعا مبنی بر رعایت حجاب، کار بسیار زیبایی است. شما در واقع آن خانم را نصیحت کرده و به رعایت حجاب دعوت نمودید که باعث می‌شود خدا از او خوشش بیاید و دعایش را زودتر اجابت کند. این عمل، دعوت به نیکی است و وظیفهٔ شما دعا کردن به شرط رعایت حجاب بوده است.

دوستی با شیطان زمانی اتفاق می‌افتد که فرد کارهای بد را دوست داشته باشد و خود نیز به انجام آن‌ها بپردازد. هر کسی که از دستورات الهی سرپیچی کند و از آنچه خداوند نهی کرده دوری نکند، در واقع با شیطان دوستی کرده است.