اخلاق و عرفان

تعبیر «گناه سرد و نیکوکاری گرم است» یک ذوق شخصی است. گناه را می‌توان به سردی، گرمی، خشکی یا تری تعبیر کرد، زیرا گناه انحراف از راه مستقیم و طی طریق افراط و تفریط است. راه نیکوکاری معتدل است، اما راه گناه یا می‌سوزاند و به خاکستر تبدیل می‌کند یا منجمد و نابود می‌سازد.

شیطان از اغوای مخلصین اظهار عجز می‌کند، اما بر مؤمنان متوکل تسلط ندارد به این معنا که قادر نیست بر دین آنها تسلط یابد، هرچند ممکن است بر جسم آنها غلبه نموده یا آنها را اغوا نماید. تسلط شیطان تنها بر کسانی است که او را دوست می‌دارند و به خدا شرک می‌ورزند.

دعای امام سجاد (ع) در صحیفهٔ سجادیه شامل حال کسانی نمی‌شود که نسبت به گناه و معصیت خود خوشحال بوده و هیچ‌گونه ندامت و پشیمانی ندارند. بنابراین، بخشش در تمام موارد صحیح نیست و باید با توجه به حال فرد گناهکار صورت گیرد.

برای رسیدن به مقام مخلصین که شیطان قدرت نفوذ در آن را ندارد، باید وجود خود را از هرگونه آلودگی پاک کرد. این امر شدنی است زیرا هدف بعثت پیامبر (ص) و ائمه (ع) رساندن انسان‌ها به این مقام است. الگوپذیری از سیرهٔ رسول خدا (ص) و تمسک به قرآن و عترت، راه رسیدن به این جایگاه والاست.

حکم نهایی درباره ایمان یا کفر افراد و درجه پلیدی آن‌ها، تنها در پایان عمرشان مشخص می‌شود. برائت از زشتی‌ها و افراد پلید وظیفه هر مؤمنی است، اما صدور حکم نهایی در حیطه وظایف او نیست و تنها خداوند علیم از نتیجه کار آگاه است. بنابراین، در طول زندگی فرد، نباید تا زمان مرگ او نسبت به پلیدی‌هایش واکنشی نشان نداد.

کثرت گناه و معاصی، طغیان شهوت، چشم‌چرانی، موسیقی مبتذل، عدم رعایت حدود شرعی در برخورد با نامحرم، شراب‌خواری و خوردن غذای حرام، عواملی هستند که باعث زوال غیرت در مردان می‌شوند. طبق روایات، خداوند پرنده‌ای به نام قفندر می‌فرستد که در نهایت روح ایمان را از فرد بی‌غیرت می‌گیرد و او را دیوث می‌نامند.

برای تحقق خواب خوب و در امان ماندن آن تا مرحلهٔ تحقق، توصیه می‌شود دعا کنید تا خداوند بشارت‌های رحمانی خود را امضا کند و بر ایمان و بندگی بیفزاید. هیچ امواج منفی نمی‌تواند این بشارت‌ها را خنثی کند مگر اینکه خود شخص باعث عدم امضای آن‌ها شود. همچنین، طلب رضایت به قضای الهی در تحقق آنچه گمان دارید، مهم است.

در صورت آگاهی از بروز بلا در خواب و یقین به درستی آن، راهکارهای دفع آن شامل دو رکعت نماز، دعا برای دفع بلا، صدقه، خواندن دعای «أعوذ بما عاذت به ملائکه الله المقربون و أنبیاؤه المرسلون و عباده الصالحون من شر ما رأیت و من رؤیای»، سورهٔ حمد، ناس، فلق و توحید، و انداختن آب دهان به سمت چپ است.

برای رفع موانع و درست شدن کارها، محاسبه و مراقبه نفس، پایبندی به قرآن و عترت، توبه و استغفار، تقویت مکارم اخلاق، و مداومت بر نماز اول وقت و نوافل توصیه می‌شود. همچنین خواندن دعاهای ۷ و ۱۳ صحیفه سجادیه راهگشا است.

برای رفع قساوت و سنگدلی و صاف کردن قلب و روح، ختم جوشن کبیر، صحیفه سجادیه (دعای پانزدهم)، ختم قرآن، و خواندن اذکار «یا تواب»، «یا منیب»، «یا غفار»، «یا غافر»، «یا لطیف»، «یا مقلب القلوب»، «یا طبیب القلوب»، «یا منور القلوب»، «یا أنیس القلوب» توصیه می‌شود.

توبه و استغفار معصومین علیهم السلام شامل هیچ‌یک از مراتب توبهٔ عرفانی (مانند اضطراب سر، تلوین خطرات، یا اشتغال به غیر خدا) نیست؛ زیرا آنها خود نام زیبای «تواب» را دارند. توبه و استغفار آنها در واقع تزریق و تعلیم توبه، انابه و استغفار بر جان خلایق است تا راه را به بندگان بیاموزند.

مکاشفات رحمانی و مشاهدات مشکوک از اسرار پنهانی هر فرد است که نباید فاش شود، به ویژه نزد نااهلان. در صورت فاش شدن عمدی یا سهوی، باید به مقتضای حال رفتار کرد و اسرار باطنی را پاس داشت. تنها در صورت اثبات وثاقت شخص و ضرورت عرضهٔ مکاشفات، می‌توان آن‌ها را مطرح کرد.

منشاء تخیلات و توهمات انسان، قوه مصوره است که از اسماء الهی نشأت می‌گیرد. اگر این قوه تحت رهبری عقل و فطرت عمل کند، مترجم و مصور اسرار و علوم خواهد بود. اما اگر از رهبری عقل خارج شود، تحت القائات نفس و شیاطین قرار گرفته و کشف آن کاذب خواهد بود.

مصادیق شهوات که در حدیث پیامبر (ص) به آن اشاره شده، در آیه ۱۴ سوره آل عمران تبیین شده است. این شهوات شامل زنان، فرزندان، اموال هنگفت از طلا و نقره، اسب‌های ممتاز، چهارپایان و زراعت می‌شود که همگی سرمایه زندگی مادی هستند و سرانجام نیک نزد خداست.

دعا کردن می‌تواند مؤثر باشد، اما کسانی که والدین خود را رها می‌کنند، خداوند نیز آنها را رها خواهد کرد. این جمله نشان می‌دهد که بی‌توجهی به والدین عواقب اخروی دارد.

پس از ترک عادات بد، باید عادات نیکو را جایگزین آن‌ها کرد تا از بازگشت به عادت‌های پیشین جلوگیری شود. عادات نیکو، اعمال عاقلانه و با حسن نیتی هستند که با تبدیل شدن به خوی و خصلت دائمی، خوبی را در انسان احیا می‌کنند.

بندگان صالح خداوند کسانی هستند که به خدا و روز قیامت ایمان دارند، امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند و در انجام کارهای نیک پیشی می‌گیرند. رسیدن به این مقام نیازمند معرفت، باور، تسلیم و پیروی از هدایت الهی است؛ چنانکه امام صادق (ع) فرمودند، جز با این مراحل نمی‌توان به مقام صالحان رسید.

منظور از «وقوفه عند قدره» در حدیث «افضل الحکمه معرفت الانسان نفسه و وقوفه عند قدره» این است که انسان اندازه، وزن و مقدار خود را ملاحظه کند، از حد خود عدول نکند، از قد و قواره خود تجاوز نکند و حرمت و حریم خود را نگهدارد.

غور کردن بیش از حد روی یک موضوع ساده، زمانی که بدون امامت عقل و با دخالت جهل و شیطان صورت گیرد، باعث انحراف از مسیر حق و حقیقت می‌شود. اندیشه باید حد و مرز خود را بشناسد و از مرز تکلیف خارج نشود، زیرا تعمق بی‌رویه بدون هدایت عقل، منجر به غرق شدن در شبهات و انحراف دینی می‌گردد.

قانون جذب شهرت‌یافته، ارادهٔ خالق را نادیده می‌گیرد و تنها خواست فرد را عامل تحقق آرزوها می‌داند. اما جملهٔ مفاتیح الحاجات به شاکلهٔ عمل اشاره دارد که تحقق آن تنها به خواست خداست؛ افکار منفی باطن را تخریب می‌کند اما لزوما تحقق بیرونی ندارد و با مشیت الهی متفاوت است.