فلسفه و منطق

وجود مادی که به ماده و انسان نسبت می‌دهیم، خود نوعی وجود است و نمی‌توان آن را انکار کرد. اگر تفکر کننده بهره‌ای از وجود نداشته باشد، چگونه می‌تواند دربارهٔ وجود بیندیشد و آن را مورد پرسش قرار دهد؟

مفهوم وجود، با وجود بدیهی بودن، می‌تواند از مبهم‌ترین مفاهیم باشد. همانطور که ماهی در آب به دنبال آب می‌گردد و با گل‌آلود کردن آن، درکش را دشوارتر می‌کند، تلاش برای فهم وجود نیز می‌تواند به ابهام آن بیفزاید. بنابراین، بدیهی بودن مفهوم وجود خالی از خطا نیست.

از آنجا که تصور ما از عدم، مطلق نیست و صرفا عدم مضاف است، می‌توان نتیجه گرفت که تصور ما از وجود نیز وجود مطلق نیست و در اندازهٔ حدود و قیود وجودی خودمان آن را می‌فهمیم.

اگر وجودی که بر خدا حمل می‌شود با وجودی که بر مخلوق حمل می‌شود یکسان نباشد، این به معنای نقیض هم بودن و عدم نیست. تفاوت در معنای وجود است که باعث می‌شود این دو مفهوم متفاوت باشند.

واقعیت وجود انسان در عالم بیرون است. عالم ذهن محل صورت‌نگاری تصاویر عالم خارج است و درک کامل موجود خارجی زمانی حاصل می‌شود که مدرک تمام علائم و نشانه‌های آن را به طور کامل دریابد.

وجود واقعی مخلوقات صرفا مادی و قابل دیدن با چشم نیست. درک وجود با حواس مادی یا غیرمادی ممکن است، اما ملاک نهایی نیست. وجود را می‌توان اولین ادراک پیش از هر معرفتی دانست، در حالی که خالق هستی از این امر مستغنی است.

مفهوم وجود به دلیل بداهت، مستغنی از هرگونه تحقیق و کاوش دانسته می‌شود. با این حال، چالش‌ها و مباحث پیرامون وجود نشان می‌دهد که برداشت‌های متفاوتی از آن در اذهان وجود دارد.

فلاسفه در بحث وحدت وجود دارای اتفاق نظر نیستند و دیدگاه‌های متفاوتی در این زمینه ارائه می‌دهند. این عدم وحدت نظر می‌تواند به تناقضات ظاهری در بحث‌هایی مانند وجود ربطی و اشتراک معنوی وجود انسان و خدا منجر شود.

فلاسفه فلسفه را به عنوان یک مکتب و گاهی آیین معرفی می‌کنند، اما برخی از صنوف صوفیه دین را فلسفی کرده، در آن بدعت می‌گذارند، به ریشه دین لطمه می‌زنند یا خلایق را از دین بی‌نیاز می‌دانند. البته آگاهی از مبانی فلسفه و تصوف لزوما به معنای پذیرش آن‌ها نیست.

فلاسفه و صوفیه هر دو به وحدت وجود قائلند، اما قرائت‌ها و دیدگاه‌های متفاوتی در این زمینه دارند. این تفاوت‌ها در میان صنوف مختلف فلاسفه و همچنین در میان فرقه‌های گوناگون صوفیه نیز مشاهده می‌شود و حول مفاهیمی چون وحدت وجود، وحدت موجود و وحدت وجود و موجود می‌چرخد.

تشکیک به معنای ذوالمراتب بودن است، یعنی دارای مراتب مختلف از ضعیف به قوی یا از پایین به اوج. این مفهوم در مثال‌هایی مانند مراتب نور (شمع، لامپ، خورشید) یا عوالم وجود (ماده، مثال، عقول) مصداق پیدا می‌کند.

استفاده از واژه «وجود» برای ذات حق از روی ناچاری است و این کاربرد مشترک، هیچ توجیهی برای اشتراک ذات حق با مفاهیم مخلوقات ندارد. هیچ موجودی، چه در وجود و چه در موجودیت، با خداوند مشترک نیست و «لیس کمثله شیء» است.

هر مخلوق، صنعت و موجودی در خلقت و وجود مشترک است، اما این اشتراک به معنای اشتراک ذات حق با صفات مخلوقین نیست. لفظ وجود در وصف خداوند عاجز است و او از هرچه پیرامون وجود است برتر و بالاتر بوده و قابل وصف نیست.

تشکیک در لغت به معنای شک، تردید و تحیر است. در فلسفه، به دلیل وحدت لفظ و معنا با مصداق‌های مختلف که باعث تشابه و تردید می‌شود، این مسئله را تشکیک نام نهاده‌اند. با این حال، شک از شعب اصلی کفر محسوب می‌شود.

ایجاد ارتباط بین حدیث «و من نعمره ننکسه فی الخلق» از حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) و نظریه صورت و هیولا که در فلسفه مطرح است، نیازمند تکلف است. این حدیث را نمی‌توان ردی صریح بر آن نظریه دانست، زیرا چنین ارتباطی صحیح به نظر نمی‌رسد.

لقب صدرالمتالهین برای ملاصدرا، با توجه به ماده «تأله» که به معنای خداشناسی و رسیدن به حقایق الهی است، به او داده شده است. این لقب نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در این حوزه است، اما علت دقیق و میزان بجا بودن آن، نیازمند بحث گسترده‌تری است.

برای اثبات معاد به مادی‌گرایان می‌توان گفت که اگر معاد نباشد، عالم هستی به عناصر پراکنده تبدیل می‌شود که معدوم شدنشان امکان‌پذیر نیست. اگر فرض کنیم معدوم می‌شوند، پس باید معدوم‌کننده‌ای وجود داشته باشد که این خود اثبات‌کنندهٔ وجود خالق و امکان تجدید حیات است. این روند تا ابد ادامه یافته و خود به خود ابدیت را اثبات می‌کند.

قاعدهٔ «یعرف الاشیاء باضدادها» (شناخت اشیا به ضد آنها) یک اصل فلسفی و منطقی است، اما در همهٔ موارد صدق نمی‌کند. برای مثال، شناخت روز لزوما نیازمند شناخت شب نیست، یا درک حیات، مستلزم شناخت مرگ نمی‌باشد. این قاعده کلیت ندارد و در هر موردی باید موضوعیت آن بررسی شود.

عقل چراغ و علم نور آن است؛ علم بال و پر عقل، مرکب سیر و سلوک، و روح و جان آن محسوب می‌شود. عقل و علم دو بال لازم برای فهم و درک صحیح هستند و نباید علم از عقل فراتر رود. عقل، اصل علم و داعیهٔ فهم است.

دیالکتیک به روشی از بحث و مناظره گفته می‌شود که در آن دو نظر فلسفی متضاد، از طریق عملی خردگونه در یک نظریه جدید جمع می‌شوند. این روش که ریشه در یونان باستان و سقراط دارد، در فلسفه اسلامی نیز مطرح است و به عنوان ابزاری برای فلسفه و نظریه‌ای درباره منطق به کار می‌رود.