کلام و عقاید

نسبت دادن صفات کمالیه به ذات الهی اولین قدم در جاده توحید است و نشان‌دهنده سلوک در این وادی است. اما در نهایت و در اوج توحید، زمانی که گرد و غبار غیر توحیدی در دل نباشد، تمام صفات از ذات الهی نفی می‌شود، زیرا الله بزرگتر از آن است که به وصف آید و درک شود.

بله، بصیریت خداوند قبل از خلقت مخلوقات با اسم بصیر متفاوت است. می‌توان نشأت صفات را مقدم بر نشأت اسماء گرفت و اسماء حسنا را جامع اسماء و صفات دانست. لذا بصیریت مقدم بر اسم بصیر است و اسم بصیر جامع اسم و صفت بصیریت می‌باشد.

اگر اسم و صفت را مخلوق خدا بدانیم، جایگاه آن‌ها در زنجیرهٔ آفرینش به این ترتیب است: وجود در منطقه علم الهی، صفت در منطقه مشیت و اسم در منطقه اراده قرار دارد. علم مقدم بر مشیت، مشیت مقدم بر اراده، اراده مقدم بر تقدیر و تقدیر مقدم بر قضا و امضای الهی است.

عقل به دلیل محدودیت‌های ذاتی‌اش توانایی درک ذات و صفات الهی را ندارد، زیرا این صفات که اسماء حسنای الهی هستند، رتبه‌ای فراتر از عقل دارند. عقل، اولین مخلوق از روحانیون است، در حالی که اسماء حسنا پیش از آن وجود داشته‌اند و درک آن‌ها برای عقل بشر مقدور نیست.

خداوند «بصیر» بود زمانی که هیچ مخلوقی نبود و دیده شونده‌ای وجود نداشت؛ این به معنای علم مطلق و توانایی اوست که نیازی به ابزار ندارد. «بصیر» یکی از اسماء حسنای الهی است که صفتی برای حضرت حق محسوب می‌شود و با این اسم و صفت، خلایق به سوی او متوجه می‌شوند. اسماء الهی صرفا لفظ نیستند، بلکه صفاتی برای موصوف هستند.

بر موحدان واجب است که مانع رواج شرک شوند. شخص مشرک کافر است و نیازی به تکفیر ندارد، اما اگر در ترویج شرک سماجت ورزد، واجب است کفر او برای همگان اعلان شود تا از آسیب‌های عقیدتی مصون بمانند. شهرت و وجاهت ظاهری مانع نقد مطالب و بیان حقیقت نیست.

فراز «بصیر اذ لا منظور الیه من خلقه» از نهج‌البلاغه، که پس از نفی صفات از ذات الهی آمده، دلیلی بر عینیت صفات با ذات نیست. «بصیر» یکی از اسماء حسنای الهی است که خداوند قبل از خلقت مخلوقات نیز به آن متصف بوده و این فراز هیچ ارتباطی با بحث عینیت صفات ندارد.

اختلاف علمی اگر به معنای تبادل افکار و آراء باشد مبارک است، اما اگر به تکفیر و برچسب زدن تبدیل شود، بلای خانمان‌سوز جدال باطل است. در محضر حق، جواب کسانی که بدون علم و تحقیق، دیگران را تکفیر کرده‌اند، رسوایی و عذاب اخروی خواهد بود؛ همان‌طور که تقلید و تصدیق کورکورانه نیز چنین است.

خود صفت، نفس و وجود صرف آن، گواه جدایی‌اش از موصوف است. به عبارت دیگر، ماهیت و چیستی صفت، نشان‌دهندهٔ تفاوت و تمایز آن با چیزی است که به آن وصف داده شده.

الف و لام در کلمه «صفات» در عبارت «کمال الاخلاص له نفی الصفات عنه» می‌تواند الف و لام جنس باشد، که به معنای نفی کردن کل صفات است.

صفت به زبان ساده، همان خصوصیات و ویژگی‌های موصوف است. صفت الهی به ویژگی‌های خاصی اطلاق می‌شود که مختص الله است و می‌تواند به صورت اضافه ملکی، اختصاصی یا تکریمی باشد.

انسان با رسیدن به مقام وجه اللهی فنا ناپذیر شده و حدود از او برداشته می‌شود، اما همچنان در برابر ساحت قدسی حق تعالی محدود و مقهور است. موجود نامحدود، مخلوق خداست و وجودش به اراده الهی وابسته است. درک نامحدود بودن به دلیل ارتباط آن با اراده الهی دشوار است.

منظور از ذات حق، همان الله متعال است و تقسیم آن به دو بخش ذات و کنه ذات، تقسیمی باطل و تحدید و تجزیه ساحت پروردگار است. تشبیه ذات الهی به خلایق محکوم است و چنین تقسیم‌بندی‌هایی صحیح نیست، زیرا ذات حق فراتر از درک و تقسیم‌بندی است.

عبارت «لم یطلع العقول علی تحدید صفته» به این معناست که عقل انسان قادر به درک و تعیین حدود صفات الهی نیست. تحدید صفت الهی یعنی محدود کردن صفات خداوند به اندازه‌ای که عقل انسان بتواند آن را درک کند، که این امر محال است زیرا ذات و صفات الهی فراتر از درک بشری است.

نامحدودیت صفات الهی به دلیل نامحدود بودن نعمت‌های خداست. همانطور که نعمت‌های خدا قابل شمارش نیستند و غیر خدا هستند، صفات خدا نیز فعلی از افعال اوست که حدی برای آن قائل نیستیم. هرچند صفت نامحدود در برابر ذات حق، محدود است و هر چیز نامحدود اگر با ذات حق مقایسه شود، محدود است.

صفتی در عالم هستی ظهور نمی‌یابد مگر با اراده الهی برای آفرینش؛ بنابراین، صفات جز با خلق خلایق تجلی نمی‌یابند و همه صفات، صفات فعل او هستند. اگر صفات ذات را بپذیریم، باید پرسید افعال با کدام صفت ذات ظهور می‌یابند که این خود به صفات فعل بازمی‌گردد.

کسی که صفات را از ذات حق نفی می‌کند، اگر با هدف اثبات وحدانیت حق و در وادی کمال اخلاص باشد، در زمره مشرکان قرار نمی‌گیرد، بلکه غلظت توحیدی او بالاتر است. این در حالی است که کسی به عینیت صفات با ذات حق قائل است، ابتدا صفات را اثبات و سپس آن‌ها را عین ذات حق قرار می‌دهد.

اسماء مبارک «واحد» و «احد» از اسماء حسنای پروردگار متعال هستند که با تجلی آن‌ها در جان خلایق، وجودشان به وحدت و یگانگی پروردگار متذکر می‌شود. این اسماء مخلوق نیستند، بلکه برای هدایت خلایق به سوی توحید و جلوگیری از شرک به کار می‌روند.

نفی صفات از ذات حق به معنای نفی کمالات نیست، زیرا ذات حق بزرگتر از آن است که با صفات توصیف شود و کمال در برابر او ناقص است. او خود صانع کمالات است و صفات او به اسماء حسنای الهی برمی‌گردد.

نفی صفات از ذات حق، کمال توحید است و به معنای برتری خالق بر صفات است. صفاتی چون رحمانیت و علم، مخلوقند و ذات حق از آنها منزه است. خالق برتر از صفات مخلوق است و درک ذات حق با صفات ممکن نیست.