کلام و عقاید

ما وجود خدا را از طریق نشانه‌هایش درک می‌کنیم، همانطور که محبت را بدون دیدن آن می‌شناسیم. خدا برتر از آن است که با چشم دیده شود و شناخت او از طریق نشانه‌هایش و علم به وجودش حاصل می‌شود، نه با دیدن مستقیم.

خداوند مهربانی را آفریده و محبت را در دل مادران قرار داده است تا فرزندان خود را دوست بدارند. محبت خدا نسبت به کودک بسیار بیشتر از محبت مادر است، اما این محبت الهی قابل اندازه‌گیری نیست زیرا تمام محبت‌ها در مقایسه با آن ناچیز است.

رحمت و غضب الهی دو خلق از مخلوقات خداوند هستند. گرچه انعکاس حقیقت این صفات در مخلوقات متفاوت است، اما اصلشان یکی است.

نفی صفات از خداوند مربوط به حقیقت و کنه اوست، نه ذاتش. ذات الهی با اسماء و صفاتش تجلی کرده و قابل شناخت نسبی است، اما کنه و حقیقت او هرگز قابل شناخت نیست و نمی‌توان صفات را از آن نفی کرد. در دعای خالصانه، متوجه ذات خداوند می‌شویم که تمام صفات و اسماء حسنی را در بر دارد.

فنای مخلوق در ذات حق امکان‌پذیر نیست، زیرا ذات حق بی‌نظیر و بی‌همتاست و هیچ موجودی در برابر آن قابل قیاس نیست. بقای ذات حق فراتر از بقاست و اگر قرار بر فنای مخلوقی باشد، فنای آن در اسماء حسنای الهی خواهد بود، نه در ذات حق.

اگر روایتی با مستقلات عقلی تعارض نداشت، باید به آن ایمان باطنی داشت. درک نکردن روایت به معنای عدم صحت آن نیست، بلکه ممکن است به دلیل محدودیت فهم ما باشد و در نهایت باید به آن یقین داشت، زیرا حکم تایید فطری را خواهد داشت.

تبارک» به معنای دوام خیر و بخشش الهی است که خیر و بخشش از ذات بی‌مثال او قطع نمی‌گردد و «تعالی» به معنای وجودی است که برتری و علو و کبراییش را نهایتی نیست و کسی را قدرت درک آن مقام والایش نمی‌باشد. این دو نام، بیانگر صفات کمالی خداوند هستند که درک کامل آن‌ها فراتر از اندیشه بشری است.

ملائکه به دلیل نداشتن شهوت و نظام حیوانیت، از خطاهای نفسانی انسانی مبرا هستند و معصیت نمی‌کنند. اگر خطایی از آن‌ها سر بزند، در نظام وجودی خاص خودشان است، مانند اعتراض به خلقت آدم. امکان گناه انسانی برای فرشتگان تنها در صورتی است که خداوند برای تنبیه یا آموزش، شهوت را در وجودشان قرار دهد.

برتری انسان بر بسیاری از موجودات که در آیه «و لقد کرمنا بنی آدم...» ذکر شده، به معنای برتری ذاتی و اشرفیت نیست، بلکه به دلیل امتیازات و نعمات ویژه‌ای است که خداوند به انسان عنایت کرده است. در مقایسه با فرشتگان، انسانی که عقلش بر شهوتش غالب شود، از فرشتگان بهتر است، اما اگر شهوت بر عقلش غلبه کند، از چهارپایان بدتر خواهد بود.

هدف خلقت، عبادت و بندگی واقعی است که در واقع ارتباطی خاص و ویژه بین آفریننده و آفریده است. این ارتباط با جوشش محبت و عشق از دو طرف معنا می‌یابد و بندگی همان رسیدن به این حقیقت و سیر سلوک به سوی اسماء حسنای الهی و لقاء الله است. خلقت از فیض خداست، یعنی چون خدا فیاض است، خلقت اتفاق می‌افتد.

حکمت ذکر «آب» در کنار «اشیاء» در حدیث خلقت نور پیامبر (ص) این است که آب اولین آفریدهٔ عالم اشیاء محسوب می‌شود. این موارد، همگی به حقیقت واحدی برمی‌گردند که می‌توان آن را خزینهٔ اسماء حسنای الهی دانست که مراحل بعدی از آن نزول یافته‌اند.

بله، حضرات معصومین (ع) همان اسماء حسنای الهی هستند که خدا هیچ بنده‌ای را جز با شناخت ایشان قبول نمی‌کند. در روز قیامت نیز رسول خدا (ص) آسمان نور و حضرات علیهم السلام چراغان و ابراج درخشان همان آسمان خواهند بود، که به صورت نور واحد محمدی با طیف‌های رنگین و متنوع جلوه‌گر می‌شوند.

ظهور حضرت محمد (ص) به عنوان تجلی حمد الهی به این معناست که ایشان آیه‌ای از آیات الهی هستند که ما را به خالق هدایت می‌کنند، نه اینکه خود خالق در کنار مخلوق دیده شود. همانطور که قرآن کریم پر از حمد و تسبیح خداوند برای خویش است، حضرت رسول (ص) نیز تجلی این حمد الهی هستند.

عدل الهی در تجلیات بی‌شمار آن، از جمله استواری عالم و اقامهٔ قسط، نمود می‌یابد. فضل و کرم الهی نیز شکوه عدل اوست؛ بخشش‌های الهی بدون عوض و برای نمایش عظمت اوست. در دعاها، پناه بردن به فضل در برابر عدل، به معنای طلب بخشش در صورت تقصیر است، زیرا بخشش از روی فضل است و عذاب از روی عدل.

توحید افعالی یعنی خداوند هم خالق ذات موجودات است و هم خالق صفات و افعال آنها. موجودات با اختیار خود و به اراده و اذن الهی عمل می‌کنند؛ این اختیار ذاتی آنهاست و تحقق افعالشان به ایجاد خالق بستگی دارد.

خداوند از دیده و دیدار به ما نزدیک‌تر است و ذاتش بی‌نیاز از دیدار است. شاید انسان بتواند به لقاء اسماء حسنای الهی برسد و در آن حل شده و به درک و فیض والاتری دست یابد.

همه موجودات عالم ذاکر ذکر الهی هستند و لحظه‌ای ذکرشان قطع نمی‌شود، چه به زبان تکوین و چه تشریع. تسبیح الهی نوع خاصی از ذکر است. اگرچه برخی موجودات مانند پرندگان اگر زبان ذکر تشریعی‌شان خاموش شود آسیب‌پذیر می‌شوند، اما هر موجود ذاکری که طعام مؤمنی شود، مشمول لطف بزرگی می‌گردد.

ولایت تکوینی بی‌شک تنها از آن خداوند است و هر اراده‌ای از سوی موجودات به ارادهٔ او وابسته است. انسان‌های مقرب و شریف‌تر در درگاه الهی، جلوه‌گاه شکوه و عظمت او می‌شوند و آثارشان، مانند انبیاء، تجلی ارادهٔ خداست.

امکان رسیدن تک تک موجودات، از جمله گیاهان، جانوران و جمادات، به مقام تجلی کامل ذکر الهی فراهم است. این امر همانند تبدیل شدن اجسام با حرارت به نور است و نشان می‌دهد که تکوین ذکر الهی می‌تواند به تشریع نیز برسد.

پرسشگر با استناد به آیاتی از قرآن، دلیل انحصار رسالت و نبوت به مردان را جویا شده است. آیاتی مانند «لایسئل عما یفعل و هم یسئلون» و «أ و عجبتم أن جاءکم ذکر من ربکم علی رجل منکم» در متن به عنوان شاهد ذکر شده‌اند.