کلام و عقاید

گفتگو دربارهٔ ذات خدا کفرآمیز است و روایات بر تفکر در مخلوقات و پرهیز از اندیشیدن به ذات الهی تأکید دارند. صفاتی که از آن‌ها سخن می‌گوییم، اسم خدا هستند و اطلاق صفت بر ذات از روی تسامح است، نه اینکه صفات عین ذات باشند.

اطلاق صفاتی چون رزاقیت و غفاریت برای ذات حق، قبل از خلقت مخلوقات، از روی مجاز است نه حقیقت. این صفات در واقع اسماء الهی هستند که برای رفع نیاز مخلوقات آفریده شده‌اند و ذات حق از هرگونه وصف و بیان فراتر است.

بله، اسم زیبای «الله» در برگیرنده تمام صفات الهی است. به این معنا که با تفسیر و درک صحیح این اسم، تمام اسماء حسنای الهی در آن جلوه پیدا می‌کنند و تجلی می‌یابند.

ذکر به معنای یاد خدا و لفظی است که با آن خدا یاد می‌شود. اسم الله نامی است که برای ذات الهی نامگذاری شده و لا اله الا الله کلمه توحید و اقرار به یگانگی خداست. این سه مفهوم، هرچند مرتبط با یاد خدا هستند، اما هر کدام معنای خاص خود را دارند.

اعمال و نیات ما به امام زمان (عج) عرضه می‌شود و در نتیجه عقاید و ایمان ما نیز به ایشان عرضه می‌گردد. درک قلبی «لا اله الا الله» سنگ محک ایمان است و راهگشای نبوت، امامت و معاد خواهد بود. باید در سلامت دل کوشید تا بتوان این درک را حس کرد.

منظور از توحید در ولایت این است که ولایت معصومین (ع) مستقل نبوده، بلکه تجلی و آیت اعظم همان ولایت خداست. آنها اسم حسن «ولی» و «عزیز» خدا هستند و عزت و ولایتشان همان عزت و ولایت خداست که از وجودشان انعکاس می‌یابد.

کمال توحید در اخلاص است و عبادت جز با اخلاص پذیرفته نمی‌شود. کمال اخلاص در نفی صفات از خداست. بنابراین، کسی که صفات را از خدا نفی نکند، موحد است اما در کمال اخلاص نیست. شرک در برابر اخلاص قرار می‌گیرد و توحید بدون اخلاص آلوده به شرک است.

اولین کسی که الفاظ اسمای حسنای ماثور را به کار برده، خود خداوند است و دومین استعمال کننده، خود این اسماء بوده‌اند. امیرالمؤمنین علیه السلام در روایتی از بحارالانوار، به این موضوع اشاره کرده و خلقت نور محمد و خودشان و ذریه را از کلمهٔ الهی بیان می‌کنند.

اسماء الهی مخلوقات او هستند و تنها کسی می‌تواند اسمی برای خدا بنامد که به ذات بی‌همتای او اشراف داشته باشد. اسماء حسنای منقول از حضرات معصومین (ع) بی‌شک ملهم از پروردگار متعال است و تمام عالم هستی تجلی اسماء حسنای الهی است.

توصیف خداوند با صفات کمالیه بلا اشکال است، زیرا ذات او از هر توصیفی بالاتر است. صفات ثبوتیه و سلبیه در روایات به این معناست که با اثبات صفات کمالی، نقایص و عدم‌ها از ذات الهی نفی می‌شود. برای مثال، گفتن «خدا قادر است» به معنای نفی عجز از اوست.

خداوند اسماء بی‌شماری دارد که از شمارش بیرون است، اما آنچه در روایات به عنوان تعداد مشخص ذکر شده، تجلی اسم واحد الهی است که خود از اسم مکنون و مخزون نشأت گرفته است. این اسماء ظاهره، ارکانی دارند و هر رکن نیز دارای اسامی فرعی است که در مجموع به تعداد مشخصی می‌رسند، اما اصل اسماء الهی نامحدود است.

اقرار «یوم الست» از بدن خاکی نبوده، بلکه از پیکر ذری انسان‌ها صورت گرفته و همزمان با آدم و تمام انسان‌ها در عالم ذر بوده است. این اقرار از تمام انسان‌ها یکجا و به صورت همگانی با حضور ارواح و پیکر ذریشان صورت پذیرفته است.

مشاهدهٔ گناه دیگران توسط فرد صاحب کرامت یا دارای چشم برزخی، اگر صورت واقع باشد، پرده‌دری محسوب نمی‌شود؛ مانند مشاهدهٔ غیبت‌کننده به صورت سگی که گوشت مرده می‌خورد. اما رصد کردن کارهای پنهان مردم با چشم باطنی، عملی حرام است.

اگر خدا اراده کند چیزی پوشیده بماند، هیچ انس و جنی توان دریدنش را ندارد. ستاریت پروردگار، پرده رحمت الهی برای مؤمنان است، نه کافران و منافقان؛ چرا که خداوند چهره پلید منافقان و مشرکان را آشکار می‌کند. دنیا محل ابتلا و امتحان است و بروز آسیب‌ها موافق حکمت الهی است.

ذاریء» اسم فاعل از «ذرأ» به معنای ایجاد بر وجه اختراع و ظهور موجودات است. «هادی المضلین» به معنای هدایتگر گمراه کنندگان است و این لفظ می‌تواند معنای مصدری دال بر صفت مشبهه داشته باشد.

بر اساس روایات، در عصر غیبت، مراجعه به فقیهان واجد شرایط، حجت خداست و اطاعت از آنان، اطاعت از امام زمان (عج) است. این ولایت در طول ولایت معصومین (ع) قرار دارد و برای احقاق حق در جامعه اسلامی ضروری است.

سلام از اسماء حسنای الهی است و با آن می‌توان خدا را ستایش و یاد کرد، نه اینکه برای او سلامتی طلبید. ذکر «یا سلام» یا «اللهم أنت السلام و منک السلام» راهی برای یاد کردن خداوند است.

حدیث «کمال الاخلاص له نفی الصفات عنه» و آیه «سبحان الله عما یصفون» با هم سازگارند؛ زیرا منظور از نفی صفات، نفی صفات محدود بشری است که با ذات بی‌نهایت الهی همخوانی ندارد. مخلصین خدا را از صفات مخلوقین منزه می‌دانند و اقرار به وصف‌ناپذیری او دارند، اما در عین حال با اذن الهی او را می‌ستایند.

اسماء الهی راهنمایان بندگی هستند تا راه گم نشود؛ افعال الهی چراغ هدایت برای سلوک در جاده عبودیت است؛ ذات او از هر نقصی منزه است. برای درک ذاتش همین بس که به این حقیقت اعتراف کنیم که او از اوصاف مخلوقات منزه است و وصف و تعریف را به ساحت بی‌همتایش راهی نیست؛ هر کس او را با صفات مخلوقات توصیف کند، جاهل است.

وجه تمایز انسان با حیوانات، روح الایمان است. اگرچه همه موجودات، چه به تکوین و چه به تشریع، حامد خدا هستند، اما مقام تحمیدشان متفاوت است. تنها حمدی که با مشایعت روح الایمان باشد، می‌تواند وجه امتیاز تلقی شود. حمد تام مختص معصومان است و درک کلیات و جزییات امور در حد حدود حیوانی میان انواع جانوران ظهور دارد.