کلام و عقاید

لقب صدرالمتالهین برای ملاصدرا، با توجه به ماده «تأله» که به معنای خداشناسی و رسیدن به حقایق الهی است، به او داده شده است. این لقب نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در این حوزه است، اما علت دقیق و میزان بجا بودن آن، نیازمند بحث گسترده‌تری است.

آیه «اولئک الذین یدعون یبتغون إلی ربهم الوسیله» نه تنها توسل را رد نمی‌کند، بلکه آن را اثبات می‌کند. «یدعون» به معنای عبادت است و آیه اشاره دارد که آنها (پیامبران) خودشان برای تقرب به خدا به دنبال وسیله هستند. اسباب و وسایلی که باعث تقرب به خدا شود مورد تأیید است، اما اگر به مرز پرستش برسد، باطل خواهد بود.

نهی از تفکر در ذات الهی علاوه بر محدودیت عقل انسان، به دلیل نامحدود بودن ذات حق تعالی است. هر مخلوقی محدود است و نمی‌تواند نامحدود را درک کند. حتی اهل بیت (ع) نیز ذات حق را درک نکرده‌اند و در چنین مواردی باید سکوت کرد.

بر اساس آیه ۵۵ سوره مائده، ولایت به معنای سرپرستی است نه صرف دوستی. اهل عناد که ولایت را قبول ندارند کافرند، اما برخی از اهل سنت از روی جهالت راه کفر را می‌پیمایند و از کافران محسوب می‌شوند.

طبقات و درجات مختلف ملائک حکایت از سیر و سلوک آنها در رسیدن به آن مقامات و درجات دارد و این روند ادامه دارد. همچنین عبادت آنها در هر لحظه مقامات آنها را بالا می‌برد و نشان‌دهندهٔ صعود و نزول آنها در درجات قرب الهی است.

بغض خداوند به معنای نمایاندن زشتی اعمال بندگان است، نه حالتی درونی که او را از حالی به حال دیگر ببرد. خشم خدا همان ارادهٔ مجازات اوست، نه هیجانی که بر او اثر کند. این صفات الهی در واقع اسماء او هستند و با رحیمیتش منافاتی ندارند، زیرا خداوند واحد و بی‌نیاز است و برخلاف مخلوقات، تحت تأثیر حالات درونی قرار نمی‌گیرد.

محبت خداوند همچون آتشی است که وقتی از دل انسان تجلی کند، همه چیز را می‌سوزاند. این بدان معناست که همه چیز رنگ عشق و محبت الهی به خود می‌گیرد و دامنهٔ این عشق همه چیز را احاطه می‌کند و به سوی واحدیت و محبوب واحد هدایت می‌کند.

مقام خلیفه الهی مختص آدم و انبیا نیست و شامل هر انسانی می‌شود، به شرطی که اصالت انسانیت و بندگی خود را حفظ کرده و به مرتبهٔ شبه حیوانیت نزول نکرده باشد. اشرف انسان‌ها خلیفهٔ حقیقی الهی و دیگران خلیفهٔ خلیفه خواهند بود. در عصر حاضر، حضرت مهدی (عج) خلیفهٔ الهی است.

قلب، ستاد فرماندهی صنایع عظیم انسانیت است. فطرت، قانون اساسی بندگی و مستقر در قلب می‌باشد. عقل، فرمانروای هدایت‌کننده قلب به سوی خدا و سازمان‌دهنده مکارم اخلاق است، در حالی که جهل راهنمای گمراهی و سازمان‌دهنده مکاره اخلاق است. نفس، تمرکز اخلاق و جلوه‌گر نفوس لوامه و مطمئنه یا اماره است و روح، همان جان آدمی است.

دنیا در واقع هر آن چیزی است که انسان را از ملکوت اعلی باز دارد، اما همین دنیا بهترین ابزار برای تجارت آخرت و کسب رضای خداست. نباید دلبسته و عاشق دنیا شد، بلکه باید از آن استفاده ابزاری برای کسب مقامات بندگی نمود و جان را به محل اعلا آویخت.

حقیقت تسلیم شدن، رسیدن به مقام «مخبتین» است که با انس شدید با ذکر الهی، ظهور آثار ذکر در اعضا و جوارح، صبر بر مصائب، اقامه نماز با جان و دل و انفاق همراه است. آیه ۳۵ سوره حج این ویژگی‌ها را برای مخبتون برمی‌شمارد.

بحث عینیت اسم با مسمی و بحث صفات الهی مباحث مجزایی هستند. اسم خدا غیر از خداست و هرچه اسم خدا بر آن واقع شود مخلوق است، مگر ذات خدا که خالق و غیر موصوف به حد است. توحید خالص در این است که خدا را با خود خدا بشناسیم، نه با حجاب، مثال یا صورت.

عصمت مقامی است که خداوند به دلیل شایستگی‌ها و پاکی فرد، به او اعطا می‌کند. این مقام مانند امامت است که به ابراهیم علیه السلام به خاطر موفقیت در امتحانات الهی داده شد. اهل بیت علیهم السلام نیز به دلیل شایستگی، از سوی خداوند پاک و مطهر شده‌اند.

کرامت انسان در قرآن به دلیل روحی است که خداوند در او دمیده و او را شایسته این کرامت الهی نموده است. این کرامت منحصر به مؤمنان است و حقیقت آن علم است، چنانکه در روایات آمده است که خداوند روح کافر را گرامی نمی‌دارد.

معجزه خرق عادتی است که دیگران از انجام آن عاجزند و از طرف خدا به نبی یا ولی عطا می‌شود تا در اثبات حقانیت خود از آن بهره گیرد. کرامت نیز امری است که در افراد غیر از انبیاء و اوصیاء دیده می‌شود و نظیر آن در افراد عادی یافت نمی‌شود. سخن گفتن حجرالاسود با امام سجاد (ع) در اثبات امامت ایشان، معجزه محسوب می‌شود.

معاد هم روحانی و هم جسمانی است و خداوند متعال همین جسم دنیوی را دوباره احیا خواهد نمود. هرچند که پس از حشر، جسم انسان توسط خداوند توانای ما متحول خواهد شد.

تنها رزق انسان مقسوم است، هرچند که در کنار رزق مقسوم، رزق مطلوب و مفضول نیز وجود دارد. علم و آگاهی الهی به تمام ابعاد زمان، ربطی به قسمت ندارد و اشتباهات در تصمیم‌گیری را نمی‌توان با قسمت و قضای الهی توجیه کرد.

باران، که نشانه رحمت خداوند است، بر همه می‌بارد، حتی بر گناهکاران. این بدان معنا نیست که گناهانشان نادیده گرفته می‌شود. خداوند به کافران فرصت بهره‌مندی و آرزو می‌دهد و به تدریج آنها را از جایی که نمی‌دانند گرفتار مجازات می‌کند. این فرصت، برای بازگشت به سوی خداوند است.

مطلب تبعید ابلیس به همراه دسته‌ای از اجنه که فرمانده‌شان بود، به زمین و درگیری آن‌ها با فرشتگان، در متون مستند قرآن و عترت یافت نمی‌شود. این موضوع بیشتر شبیه به روایات مسیحی است.

قاعدهٔ «یعرف الاشیاء باضدادها» را می‌توان از آیهٔ «و من کل شیء خلقنا زوجین» استنباط کرد؛ خداوند با ایجاد ضد برای مخلوقات، راه شناخت را برای بندگان فراهم کرده است. اما چون خداوند ضدی ندارد، شناخت او از طریق تنزیه و تسبیح صورت می‌گیرد و معرفت اضداد تنها یکی از طرق معرفت است و نه تمام آن. معرفت ما نسبت به خدا، معرفتی تسبیحی و فراتر از توصیفات مخلوقات است.