کلام و عقاید

امکان رسیدن تک تک موجودات، از جمله گیاهان، جانوران و جمادات، به مقام تجلی کامل ذکر الهی فراهم است. این امر همانند تبدیل شدن اجسام با حرارت به نور است و نشان می‌دهد که تکوین ذکر الهی می‌تواند به تشریع نیز برسد.

پرسشگر با استناد به آیاتی از قرآن، دلیل انحصار رسالت و نبوت به مردان را جویا شده است. آیاتی مانند «لایسئل عما یفعل و هم یسئلون» و «أ و عجبتم أن جاءکم ذکر من ربکم علی رجل منکم» در متن به عنوان شاهد ذکر شده‌اند.

سخن «نباید از خدا ترسید و خدا فقط مظهر عشق است» مصداق ایمنی از مکر خداست که از بزرگترین گناهان پس از شرک شمرده می‌شود. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «من از همه شما بیمناکترم به خدا» و خداوند در قرآن می‌فرماید: «از میان بندگان خدا، تنها دانشمندان از او می‌ترسند».

ایراد گرفتن به درخواست سلطنت حضرت سلیمان (ع) از خداوند صحیح نیست. نیت ایشان الهی بود و سلطنت را برای خدمت به خدا و هدایت مردم می‌خواستند، نه برای خوشگذرانی و تفاخر. خداوند نیز در قرآن ایشان را به نیکی ستوده و علم و دانش فراوانی به ایشان عطا کرده است.

نبوت و امامت منصبی الهی است که بر اساس شایستگی افراد به آنها اعطا می‌شود و پیوند خانوادگی شرط اصلی آن نیست. در مورد بنی‌اسرائیل، نبوت از نسل لاوی (برادر حضرت یوسف) و پادشاهی از نسل حضرت یوسف ادامه یافت. همچنین، بازگشت جامعه به بت‌پرستی پس از رحلت انبیاء، امری رایج بوده است.

هدف خلقت که در قرآن عبودیت دانسته شده، با محبت اهل بیت (ع) در تضاد نیست؛ زیرا ایشان مظهر عبودیت محض و اسماء حسنای الهی هستند و هدف خلقت در مقام آن‌ها محقق می‌شود. خلایق نیز شاخ و برگ این شجرهٔ عبودیت هستند.

خداوند یگانه هیچ اشتراکی، چه لفظی و چه معنایی، با هیچ کس نمی‌پذیرد. اطلاق وجود برای خالق هستی از روی ناچاری است و با قید «لیس کمثله شیء» همراه می‌شود. حضرات معصومین (ع) با وجود مقام والا و اسماء حسنایشان، بندگان و مخلوقات خدا هستند.

از آنجا که تصور ما از عدم، مطلق نیست و صرفا عدم مضاف است، می‌توان نتیجه گرفت که تصور ما از وجود نیز وجود مطلق نیست و در اندازهٔ حدود و قیود وجودی خودمان آن را می‌فهمیم.

اگر وجودی که بر خدا حمل می‌شود با وجودی که بر مخلوق حمل می‌شود یکسان نباشد، این به معنای نقیض هم بودن و عدم نیست. تفاوت در معنای وجود است که باعث می‌شود این دو مفهوم متفاوت باشند.

وجود واقعی مخلوقات صرفا مادی و قابل دیدن با چشم نیست. درک وجود با حواس مادی یا غیرمادی ممکن است، اما ملاک نهایی نیست. وجود را می‌توان اولین ادراک پیش از هر معرفتی دانست، در حالی که خالق هستی از این امر مستغنی است.

مفهوم وجود به دلیل بداهت، مستغنی از هرگونه تحقیق و کاوش دانسته می‌شود. با این حال، چالش‌ها و مباحث پیرامون وجود نشان می‌دهد که برداشت‌های متفاوتی از آن در اذهان وجود دارد.

فلاسفه در بحث وحدت وجود دارای اتفاق نظر نیستند و دیدگاه‌های متفاوتی در این زمینه ارائه می‌دهند. این عدم وحدت نظر می‌تواند به تناقضات ظاهری در بحث‌هایی مانند وجود ربطی و اشتراک معنوی وجود انسان و خدا منجر شود.

فلاسفه فلسفه را به عنوان یک مکتب و گاهی آیین معرفی می‌کنند، اما برخی از صنوف صوفیه دین را فلسفی کرده، در آن بدعت می‌گذارند، به ریشه دین لطمه می‌زنند یا خلایق را از دین بی‌نیاز می‌دانند. البته آگاهی از مبانی فلسفه و تصوف لزوما به معنای پذیرش آن‌ها نیست.

فلاسفه و صوفیه هر دو به وحدت وجود قائلند، اما قرائت‌ها و دیدگاه‌های متفاوتی در این زمینه دارند. این تفاوت‌ها در میان صنوف مختلف فلاسفه و همچنین در میان فرقه‌های گوناگون صوفیه نیز مشاهده می‌شود و حول مفاهیمی چون وحدت وجود، وحدت موجود و وحدت وجود و موجود می‌چرخد.

تشکیک به معنای ذوالمراتب بودن است، یعنی دارای مراتب مختلف از ضعیف به قوی یا از پایین به اوج. این مفهوم در مثال‌هایی مانند مراتب نور (شمع، لامپ، خورشید) یا عوالم وجود (ماده، مثال، عقول) مصداق پیدا می‌کند.

استفاده از واژه «وجود» برای ذات حق از روی ناچاری است و این کاربرد مشترک، هیچ توجیهی برای اشتراک ذات حق با مفاهیم مخلوقات ندارد. هیچ موجودی، چه در وجود و چه در موجودیت، با خداوند مشترک نیست و «لیس کمثله شیء» است.

هر مخلوق، صنعت و موجودی در خلقت و وجود مشترک است، اما این اشتراک به معنای اشتراک ذات حق با صفات مخلوقین نیست. لفظ وجود در وصف خداوند عاجز است و او از هرچه پیرامون وجود است برتر و بالاتر بوده و قابل وصف نیست.

اشاعره در باب صفات الهی نظرات منسجمی ندارند و دچار آشفتگی تحلیلی هستند. در مرحله اجمال، فقط از زیادت صفات بر ذات سخن می‌گویند. در مرحله تفصیل، میان ذهن و عین تفاوت قائل شده و نتیجه می‌گیرند که صفات نه عین ذاتند و نه غیر ذات.

نفی صفات از ذات خداوند به معنای نفی کمال و توانایی نیست، بلکه اثبات فوق کمال است. صفات مخلوقین محدود است و ذات خداوند منزه از توصیفات محدود ماست. صفات عین ذات نیستند و ذات قابل وصف با سامانه محدود ما نیست. هر وصفی از طرف انسان با سامانه آفرینش او درک می‌شود که خالق از آن برتر است.

اینکه صفات به اسم برمی‌گردد، هم برداشت عقلی است و هم روایی. اسم، صفتی است که به موصوف نسبت داده می‌شود. این اصل در کلام الهی و روایات مورد تأیید قرار گرفته است.