کلام و عقاید

بر اساس روایتی از عیون اخبار الرضا، اهل بهشت به زبان عربی و اهل جهنم به زبان مجوسی سخن می‌گویند. این زبان مجوسی کنایه از زبان کفار و مشرکان است. توهین به هر زبانی، توهین به آیات الهی محسوب می‌شود و نباید ظاهرالصلاح افراد ملاک قضاوت باشد.

بهشت و جهنم به مفهوم واقعی خود، فراتر از گنجایش دنیا هستند، چرا که وسعت بهشت به اندازهٔ آسمان‌ها و زمین است و جهنم نیز کافران را احاطه کرده است. با این حال، آثار و تجلیات آنها به تناسب در دنیا و برزخ قابل درک است و دنیا می‌تواند قیامت صغرا تلقی شود.

عالم ذر تقدم رتبی بر عالم دنیا دارد. پیمان بسته شده در عالم ذر گذشته است، اما وفای به آن همچنان باقی است و باید هر لحظه تجدید، تحکیم و اجرا شود. اعمال عبادی مانند قرائت قرآن، حج، نماز، زیارت و مناجات، تفسیری از همان پیمان یوم الست (عالم ذر) هستند. انتخاب در عالم ذر آغاز است، نه پایان، و این دنیا برای آشکار شدن علم و عمل پس از آن انتخاب است.

وحی الهی ابتدا از جان پیامبر (ص) عبور کرده و سپس توسط جبرئیل به صورت الفاظ عربی به ایشان منتقل می‌شود. این دریافت ثانوی است و نشان می‌دهد که پیامبر اکرم (ص) در مرتبه‌ای از قرب الهی قرار دارند که حتی جبرئیل نیز برای درک کامل آن نیاز به اذن ایشان دارد. اصل کلام الهی در دل نبی غیر از این عبارت‌های عربی است که هیچ قوه‌ای را توان درک آن نیست.

نور در آیه «الله نور السموات و الارض» به اسم «نور» خداوند اشاره دارد که مفسر هر چیزی است و کسی را یارای تفسیر آن نیست. این نور، راهنمای مخلوقات در مسیر ارتباط با خالق است و در مناجات جوشن کبیر و دعای حضرت زهرا (س) به زیبایی بیان شده است.

ماه صفر، مانند دوازده ماه سال، از ماه‌های محترم نزد خداوند است و نسبت دادن نحوست به آن تهمت محسوب می‌شود. نحوست تنها مختص کافران است و مؤمن با داشتن ایمان و انجام اعمال نیک، همواره سعید است. رنج و عذاب اهل بیت (ع) در این ماه، موجب ارتقای مقام آن‌ها بود.

عالم دنیا، با وجود اینکه شرحی از عوالم قبلی است، جهانی برای جبران کاستی‌های غیرمؤمنین و تقویت مؤمنین است. ایمان آوردن مشرکان و پذیرش توبه آن‌ها، مانند داستان قوم موسی، گواه این مدعاست. خداوند در قرآن می‌فرماید که از رحمت او ناامید نشوید، زیرا او همه گناهان را می‌آمرزد و توبه‌پذیر و رحیم است.

دابة الارض که از نشانه های خروج است، همان امیرالمؤمنین علی (ع) هستند. ایشان در آخرالزمان رجعت فرموده و ماموریت‌های ویژه الهی را به سرانجام می‌رسانند و با مردم تکلم می‌کنند، چنانکه در آیه ۸۲ سوره نمل آمده است.

اگر ام الکتاب همان علم مکنون الهی باشد که محل بداء نیست، روایت «لعلی حکیم» در آیه «وإنه فی أم الکتاب لدینا لعلی حکیم» باطل نمی‌شود. حضرات معصومین (ع) از جمله مولا علی (ع) کتاب مکنون الهی و میدان بداء الهی هستند، هرچند ممکن است به اقتضای حکمت الهی، از تمام اسرار خود آگاه نباشند.

ام الکتاب را می‌توان کتاب علم مکنون خدا در نظر گرفت که ممکن است به تمام جوانب علم خود عالم نباشد. این بدان معناست که حتی در ام الکتاب نیز ممکن است بخشی از علم الهی پنهان باشد و بداء در آن رخ دهد، همانطور که انسان خود را می‌شناسد اما تمام وجود خود را درک نمی‌کند.

علم اهل بیت (ع) به مرحله امضا رسیده و آن‌ها خزانه دار علم الهی هستند، اما ممکن است از برخی اسرار الهی مانند بداء آگاه نباشند. آیه «یمحو الله ما یشاء ویثبت وعنده أم الکتاب» نشان می‌دهد که علم مطلق فقط در اختیار خداوند است و ام الکتاب نیز نزد اوست.

در تجلی علم الهی، هرچند تقدیر صورت پذیرفته باشد، باز هم تقدیرش به اختیار خودش می‌تواند تغییر یابد، اما اگر امضاء فرماید، حکمش محقق می‌شود. علم الهی بر مشیت، اراده، تقدیر، قضا و امضاء مقدم است و در آنچه امضاء نشده، بداء ممکن است.

غضب ایمانی با نیت و رهبری عقل برای تقویت معروف و تضعیف منکر به کار می‌رود و کنترل آن از دست مؤمن خارج نمی‌شود. یاد خدا و استمداد قلبی، خشم مقدس را شعله‌ور می‌کند و مؤمن باید این خشم را برای انهدام باطل به کار گیرد و حق را از گزند آن مصون بدارد.

قلب مؤمن، عرش الهی است و می‌تواند عالم را در بر بگیرد. همانطور که کرسی الهی هفت آسمان و زمین را در برگرفته و عرش الهی از آن بزرگتر است، قلب مؤمن نیز می‌تواند این عوالم را در وجود خود جای دهد. بنابراین، انسان کامل که قلبش عرش الهی است، سرزمین عرش، کرسی و هفت آسمان را در وجود خود دارد.

صفات خدا عین ذات او نیستند. ذات حق از هرگونه صفتی که مستلزم محدودیت باشد، منزه است. درک صفات خدا از طریق خود خدا حاصل می‌شود و هرگونه توصیف یا درک صفات به صورت جدا از ذات، منجر به تعدد یا محدودیت ذات می‌شود که با توحید خالص در تضاد است.

حضرات معصومین (ع) در حکم اسماء حسنای الهی هستند و اسماء غیر از ذاتند. هر مخلوقی در برابر ذات بی‌مثال پروردگار محو است، اما این به معنای یکی بودن آنها با ذات نیست، بلکه نشان‌دهندهٔ محدودیت مخلوق در برابر خالق بی‌نهایت است. ذات حق از هرگونه کاستی و فزونی مبراست و مخلوقات در برابر آن هیچ هستند.

فرضیه تکامل انواع داروین مردود است. خداوند انسان را در رحم مادر از دو نیم‌سلول پرورش می‌دهد و این سیر تکاملی در کمتر از نه ماه اثبات می‌شود. مسخ شدن نیز مجازات الهی برای عاصیان است و ارتباطی با نظریه تکامل ندارد. ممکن است نسل‌های پیش از آدم، گونه‌های خاصی از انسان‌نماها بوده‌اند که منقرض شده‌اند.

عالم دنیا فرصتی برای جبران کاستی‌هاست و تکالیف وضع‌شده برای شخص حلال‌زاده شامل حال حرام‌زاده نیز می‌شود. انسان می‌تواند با توبه و انابه، انتخاب‌های گذشته را جبران کرده و شرایط زندگی‌اش را تغییر دهد؛ زیرا قرآن همه را به صراط مستقیم دعوت می‌کند.

فطرت هر انسانی پاک است و جهل ذاتی نیست، بلکه عارض انسان می‌شود و محل نفوذ آن به قبل از عالم دنیا برمی‌گردد. ژن آدمی نمونه‌ای از ذات اوست و با دستکاری در آن، اصل موضوع تغییر نمی‌کند؛ زیرا روح آدمی، که باطن اوست، بر ظاهرش تأثیر می‌گذارد.

در انسان پنج روح مختلف می‌تواند حضور داشته باشد: روح البدن، روح القوه، روح الشهوه، روح الإیمان و روح القدس. اگر تنها سه روح اول حضور داشته و روح ایمان ملازم نباشد، عقل از انسان قطع شده و بدن با نفس اماره مدیریت می‌شود که این امر مانع کمال انسان است.