کلام و عقاید

فطرت هر انسانی پاک است و جهل ذاتی نیست، بلکه عارض انسان می‌شود و محل نفوذ آن به قبل از عالم دنیا برمی‌گردد. ژن آدمی نمونه‌ای از ذات اوست و با دستکاری در آن، اصل موضوع تغییر نمی‌کند؛ زیرا روح آدمی، که باطن اوست، بر ظاهرش تأثیر می‌گذارد.

در انسان پنج روح مختلف می‌تواند حضور داشته باشد: روح البدن، روح القوه، روح الشهوه، روح الإیمان و روح القدس. اگر تنها سه روح اول حضور داشته و روح ایمان ملازم نباشد، عقل از انسان قطع شده و بدن با نفس اماره مدیریت می‌شود که این امر مانع کمال انسان است.

انسان با خدا همه چیز است و رسیدن به مقام عبدالجباریت و عبدالمتکبریت، یادآور مناجات امام حسین (ع) است. این مقام نشان می‌دهد که خدا برای بنده‌اش کافی است و بنده با تواضع در برابر خالق، عبدالمتکبر و با اطاعت تام، عبدالجبار می‌شود.

حقیقت انسان غیر از جسم و روح و قلب اوست و بنا به حسن و سوء اختیارات خود در عالم ذر و بالاتر، صاحب اندام علیونی یا سجینی می‌شوند. نامه اعمال نیکان در «علیین» و بدکاران در «سجین» است. خداوند معمار و مهندس قلوب ابرار و فجار است و بنا به شایستگی افراد، وجودشان را صنعت می‌کند.

جسم هر انسان با جسم دیگر متفاوت است اما مطابق با ویژگی‌های جانش می‌باشد. ژن والدین به جنین منتقل می‌شود، اما روحی که این تن را می‌پذیرد، متناسب با آن است. مصیبت‌ها در لوح محفوظ ثبت شده و ارواح در عالم ذر تا زمانی که پیکر جسمانی متناسب نیابند، دمیده نمی‌شوند. پیمان فطری توحید نیز در این زمینه نقش دارد.

بهتر است همه صفات را صفات فعل الهی بدانیم، زیرا صفات ذات را عین ذات خدا دانستن یا نفی کردن آن، هر دو نادرست است. صفاتی چون حیات، اراده و علم در دایره صفات فعل قرار می‌گیرند و تجلی علم الهی با فعل اوست. درک ما از حیات الهی از طریق مخلوقات، درک صفت فعل است نه صفت ذات.

خداوند چهار ماه از دوازده ماه قمری را به عنوان ماه‌های حرام تعیین کرده است تا فرصتی برای توقف جنگ و زمینه‌ساز صلح و آشتی فراهم شود. جنگ در این ماه‌ها گناهی بزرگ محسوب می‌شود. باطن این ماه‌های الهی به حضرات معصومین (ع) بازمی‌گردد و هرگونه جنگ و ستیز با آن‌ها حرام است، زیرا آن‌ها حرم و حریم حضرت معبودند.

جن می‌تواند با تسخیر سیستم عصبی و مغزی انسان، اعمال و رفتار او را کنترل کند، که نمونه ضعیف آن وسواس است. این تسخیر می‌تواند ناشی از دخالت فرد در اسارت، تسلیم روح به شیاطین، یا ورود به علوم ناشناخته باشد. اما مؤمن به هیچ وجه تحت اسارت روحی شیاطین و اجانین واقع نمی‌شود، هرچند مزاحمت‌های جسمانی برای او بوجود آورند.

برداشت از آیات و روایات، به‌ویژه آیه النساء: ۱، نشان می‌دهد که آغاز جنسیت با عالم دنیا و پس از خلقت آدم بوده است. در عالم ذر، جنسیت افراد مشخص نبوده و نفس پاک در هر جنسیتی، چه مونث و چه مذکر، پاک و ناب است.

در حوزه معرفت و توحید، صفات الهی عین یکدیگر بوده و در نهایت به یک صفت واحد تبدیل می‌شوند، زیرا ذات واحد نمی‌تواند دارای صفات مختلف باشد. صفات افعال تفاسیری از صفات پروردگارند که حکایت از علوم مکشوف و نامکشوف او دارند و نامگذاری آنها با مسامحه صورت گرفته است. نفی صفات از ذات الهی در کمال اخلاص مطرح می‌شود.

جهلی که در مقابل عقل قرار می‌گیرد، امری عدمی نبوده بلکه وجودی است و اطلاق «شیء» بر آن بلااشکال است. هر چیزی اصالتا پاک و نیکوست و زشتی و پلیدی اساسا با اطاعت و عدم اطاعت از پروردگار تعریف می‌گردد. هویت جهل و پلیدی آن پس از سرپیچی از فرمان الهی شکل گرفته است.

بسیاری از احادیث درباره زنان، به دلیل برداشت نادرست از واژه «عوان» یا اشاره به زنان غیرمؤمن و فاسد است. در واقع، اسلام بر مدارا و حمایت از زنان تأکید دارد و زن مؤمن یار و یاور مرد برای رسیدن به رستگاری است. ملاک اصلی در اسلام تقواست، نه جنسیت.

هیچ امتزاجی بین پاکی و پلیدی وجود ندارد؛ شجرهٔ طیبه و شجرهٔ خبیثه در روی زمین هیچ امتزاجی ندارند، همان‌طور که نور با پلیدی نمی‌آمیزد. اگرچه ممکن است از نسل حضرت ابراهیم (ع) انسان‌های غیر طیب به دنیا آمده باشند، اما این به معنای یکی بودن اصل آن‌ها نیست، زیرا خداوند طیب و خبیث را به هر طریقی که اراده کند خارج می‌سازد.

علیت موجب جبر نمی‌شود، زیرا اختیار هر مختاری از جانب خداست و ارادهٔ الهی به موجودات در حدود خاصی اختیار داده است. نسبت دادن اجبار به اختیار، به معنای انکار تحقق ارادهٔ الهی در اختیار داشتن موجودات است. تقدیر افعال اختیاری، ایجاد امکان برای تحقق آن‌هاست، نه اجبارشان.

انسان همزاد جنی ندارد، اما همراه او فرشته و شیطان وجود دارد که هر دو قلب او را به سوی خود دعوت می‌کنند. فرشتگان حافظ انسان هستند و شیاطین او را به گناه می‌خوانند. این همراهی، نشان‌دهندهٔ دوگانگی درونی انسان و تلاش مداوم برای هدایت یا گمراهی اوست.

ایمان دارای مراتبی است و در مراتب ضعیف آن شک راه دارد، اما در بالاترین مرتبه که یقین است، شکی وجود ندارد. تعقل، که یکی از قوای رحمانی عقل است، راهی برای تقویت ایمان و رسیدن به یقین است. ابراهیم (ع) نیز برای اطمینان قلب، طلب مشاهدهٔ احیای مردگان را داشت.

تفکر در صفات الهی اگر عین ذات در نظر گرفته شود، موجب کفر می‌گردد؛ اما اگر صفات عین ذات نباشند، تفکر در آن‌ها با رعایت محذورات بلااشکال است. نظریه وحدت وجود نیز به دلیل ماهیت‌بخشی به ذات حق و جسارت ورود به مکانت ذات، اشکال دارد.

مفهوم مشکک در حلقه موجودات اشکالی ندارد، اما نسبت دادن آن به ذات باریتعالی و مقایسه با سایر موجودات محل اشکال است. این بدان معناست که درک مفاهیم مشکک برای موجودات امکان‌پذیر است، اما تعمیم آن به خداوند صحیح نیست.

تقابل عقل و جهل از نوع تضاد است، نه نقیضین یا تضایف؛ زیرا هر دو اموری وجودی هستند و اجتماعشان در یک محل و زمان واحد محال است. جهل از عقل آفریده نشده، بلکه هر دو دارای تشخص مستقلی هستند. شجره طیبه تمثیلی از نفس و جان عقل و شجره خبیثه تمثیلی از جهل است.