کلام و عقاید

حدیث امام صادق (ع) دربارهٔ استجابت دعا بیان می‌کند که گاهی خداوند دعای کافر را از روی استدراج و لعنت زود مستجاب می‌کند و گاهی دعای مؤمن را برای امتحان، ارتقای درجه یا به دلیل مصلحت، نگه می‌دارد. این اجابت‌های سریع برای کافران، مشمول رحمت الهی نیست و ممکن است به لعنت الهی مبتلا باشند.

بداء در لغت به معنای ظاهر شدن است و در اصطلاح دینی، به معنای محو یا اثبات احکام و قوانین الهی توسط خداوند است. خداوند بر حکمش تسلط دارد و می‌تواند حکمش را بنا به خواست اش تغییر دهد، مثلا با دعای بنده، قضای خود را تغییر دهد. این تغییرات در سلسله ظهور علم الهی رخ می‌دهد و علم نهایی نزد خداوند است.

تفکر در ذات الهی ممنوع است و روایات بر پرهیز از آن تأکید دارند. اشکال اصلی در این است که برخی اسم باریتعالی را ذات خدا تلقی کرده و به تفکر در آن می‌پردازند. امام باقر (ع) فرموده‌اند: «در خلق خدا سخن گویید و در خدا سخن مگویید؛ زیرا سخن گفتن در خدا، جز سرگردانی ثمری ندارد».

جدایی مؤمن از کافر در عالم ذر آغاز شد، نه از خلقت اولیه. عامل آن، اختیار انسان در گزینش میان خیر و شر بود. پس از آفرینش عقل و جهل و تجهیز آن‌ها به سربازانشان، هر موجودی که با ایمان همراه شد مؤمن و هر که با کفر، کافر گشت. خدا اراده کرد که موجودات صاحب اختیار باشند و بتوانند هر طور خواستند تصمیم بگیرند.

همه موجودات، از جمله ماهیت و وجودشان، مخلوق پروردگارند. وجود خدا بی‌مثل و مانند است و هرگونه سخن از آن، ورود به ذات اوست که جز ضلالت ثمری ندارد. اسما و صفات مخلوقند و وسیله‌ای بین خدا و خلق برای عبادت و تضرع. هر تعریفی از ذات یا وجود خدا، غیر از اوست و بت فکر و ذهن معرف است.

در این متن، پاسخ به این پرسش که آیا اسماء حسنای الهی با صفات الهی دو اصطلاح متفاوتند و آیا اسما مخلوق و صفات غیرمخلوقند، ارائه نشده است.

کمال اخلاص، نفی صفات از خداست؛ به این معنا که انسان به مرحله‌ای از بینش برسد که بفهمد خداوند از صفاتش نیز بالاتر است. این نفی صفات به معنای فاقد کمال بودن خدا نیست، بلکه نفی هرگونه محدودیت از ذات اوست، زیرا هر صفتی که برای او در نظر بگیریم، توسط عقلمان معقول شده و توصیف او با آن، تحدید اوست.

خداوند از اسمائش بالاتر است زیرا صفات الهی عین ذات اوست و ذات او قابل وصف و بیان نیست. صفاتی که به خدا نسبت می‌دهیم، اسماء الهی هستند که ظاهرشان به صفت تغییر یافته. پرستش اسم یا صفت بدون معنا، کفر و پرستش دوگانگی است؛ توحید واقعی، پرستش معنا بدون اسم است.

اسماء الهی دارای جلوه‌های مختلفی هستند: اسم حقیقی، تجلی اسم اول (حضرت محمد ص)، سپس اسماء ائمه (ع) و در نهایت اسماء لفظی و مکتوب. هر مخلوق نیز به مرتبه‌ای اسم و آیه خداست. اهل بیت (ع) همان اسماء الحسنی هستند که خداوند عمل را جز با معرفت ایشان نمی‌پذیرد.

فرض کردن وجود مشکک و تسری دادن آن به خالق و مخلوق، مشکلات جدی در توحید ایجاد می‌کند. خدا نامحدود است و محدود کردن وجود او به مراتب، منجر به شرک می‌شود. تفکر درباره ذات و وجود خدا با عقل محدود، خطای فاحش و شرک است. وجود خدا «لیس کمثله وجود» است.

منظور از رجس در آیه تطهیر، گناهان نیست، بلکه به معنای امکان آمیختگی با پلیدی است که خداوند این امکان را از اهل بیت (ع) برطرف کرده است. رجس در آیات دیگر به کسانی نسبت داده می‌شود که از ایمان و عقل خارج شده‌اند، در حالی که اهل بیت (ع) حقیقت ایمان و عقل هستند و هر کس به آنها تمسک جوید از رجس و پلیدی رها می‌شود.

از خدا شر صادر نمی‌شود، بلکه او خالق است و خیر و شر (از نوع جهلی) را خلق می‌کند. خیر مخلوق مطیع پروردگار است که او را محبوب درگاه خدا ساخته و شر همان مخلوق عاصی پروردگار است که مغضوب درگاه الهی است. زشتی و پلیدی صرفا در عدم رضایت حق معنا می‌یابد.

شر به دو معنای شر جهلی که نسبی نیست و شر به معنای رنج و سختی که نسبی است، تعریف می‌شود. شر جهلی پلیدی است و با هر کس همراه شود او را شریر می‌کند. اما رنج و سختی، مانند بیماری یا فقر، آزمایشی الهی است. همچنین، حاصل و ثمرهٔ یک چیز می‌تواند نسبت به موقعیت‌های مختلف، خیر یا شر باشد؛ مثلا آب برای باغ خیر و برای سقف تخریب‌شده شر است.

خداوند متعال خالق خیر و بالاتر از آن است و خود خیر محض نیست، بلکه بالاتر از خیر است. شر محض، خود شر است که توسط خالق آفریده شده و در مقابل خیر قرار دارد. خداوند خیر و شر را آفریده است، اما خود برتر از مخلوق خویش است.

ذکر "یا هو" اقرار به این حقیقت است که خداوند متعال فراتر از معرفت و درک ماست. او بالاتر از ظهور و حضور است و هیچ ابزار علمی، عقلی یا فکری نمی‌تواند به ذات او دست یابد. او ناشناخته‌ترین و در عین حال معروف‌ترین وجود است.

خداوند متعال همه کمالات را داراست و هیچ نقصی در ذات او وجود ندارد. او بالاتر از هر وصفی است و صفات او شامل تمام کمالات می‌شود. این بدان معناست که هیچ نقص و کاستی در ذات الهی راه ندارد و او منبع و منشأ تمام خوبی‌ها و کمالات است.

ارتباط امام با ذات خداوند از ناحیهٔ اوست و بنده را به درکی فراتر از تصور می‌رساند، نه اینکه امام محو در جمال الهی و بی‌خبر از خود و مخلوقات باشد. شناخت امام از خدا، در حد شناخت خود به عنوان مخلوق است و این شناخت، سقف معرفت بنده محسوب می‌شود.

هیچ مخلوقی، حتی پیامبر اکرم (ص) و اهل بیت (ع)، به کنه ذات الهی راه ندارند، زیرا درک ذات خداوند محال است. شناخت آن‌ها از خدا، در حد شناخت خودشان به عنوان مخلوق است و این ارتباط از ناحیهٔ خداوند است که بنده را به درکی فراتر از تصور می‌رساند.

عمل بدون ایمان هیچ اجر و مزدی ندارد، اما عدم عمل علی‌رغم توانایی، برای فرد بی‌ایمان جریمه و مجازات خاص خود را دارد. ایمان و عمل صالح یکدیگر را تقویت می‌کنند؛ با عمل صالح، ایمان تقویت شده و این روند ادامه می‌یابد.

برای استفاده از روایات بحارالانوار، باید توجه داشت که تمام احادیث آن معتبر نیستند. توثیق روایت علاوه بر سند، به متن نیز بستگی دارد و می‌توان با روش‌های مختلف، از جمله مقایسه با قرآن و علوم دیگر، به حجت شرعی دست یافت. اخبار آحاد نیاز به بررسی دقیق‌تری دارند.