اخلاق و عرفان

اشعار ایرج میرزا به دلیل داشتن الفاظ رکیک و مضامین مستهجن، قابلیت استفاده عمومی ندارد و او الگوی مناسبی برای جامعه نیست. شاعرانی که از مهارت کلامی خود برای حمله به مقدسات بهره گیرند، به عذاب دردناک الهی گرفتار خواهند شد، چنانکه روایات نیز بر گمراهی و گمراه کردن چنین شاعرانی تأکید دارند.

بیشترین عبادت سلمان، عبادتی عاشقانه و عارفانه با شور و شعور بود که با معرفت و محبت اهل بیت (ع) آمیخته بود. ابوذر نیز تفکر و عبرت گرفتن را روح و جان عبادات خود قرار داده بود و عشق ولایت را حیات آن می‌دانست.

اغراق در مکالمات روزمره مانند «یخ زدم» یا «کباب شدم»، اگر گوینده قصد دروغ‌گویی نداشته و صرفا برای تاکید باشد و شنونده نیز منظور او را درک کند، اشکالی ندارد و دروغ محسوب نمی‌شود.

حکمت «مردم فرزندان دنیا هستند» به زیانکاران اشاره دارد، نه اهل ایمان و تقوا. مؤمنان فرزندان آخرت هستند و این حکمت طعنه‌ای به اهل دنیاست که چنان وابسته و فریفته آن شده‌اند که گویی از آن زاده شده‌اند و امکان جدایی ندارند. این با احادیثی که مؤمنان را به فرزندان آخرت بودن تشویق می‌کنند، منافاتی ندارد.

تلقین فقر و طول عمر به نفس، انسان را از شکر نعمت‌های الهی باز می‌دارد و به سوی حرام سوق می‌دهد. همچنین، وسوسه طول عمر باعث فراموشی مرگ و عدم آمادگی برای آخرت می‌شود. بنابراین، نباید نفس را به فقر و طول عمر حدیث کرد و اسیر وسوسه‌های آن شد.

برای رفتن به اعتکاف باید برنامه‌ریزی کرد تا انجام آن مانع واجبات الهی نشود. لازم است نیازهای خانواده و طلبکاران پیش از اعتکاف رفع گردد و نیت اعتکاف مرور، تطهیر و راهبردی شود. همچنین توبه و استغفار رنگ اعتکاف را بهتر می‌کند و باید برای تغییری نو در رفتار جسمانی، روحانی و فکری تلاش کرد.

حساسیت بیش از حد به رفتار و گفتار فردی که موجب ناراحتی، کدورت و سوء تفاهم می‌شود، می‌تواند ناشی از وسوسهٔ شیطان یا بیماری خطرناک حسادت در قلب باشد. در چنین شرایطی، دوری کریمانه توصیه می‌شود و تقویت بینش و معرفت نسبت به نظام هستی به طور خودکار این حساسیت‌های بی‌مورد را از بین می‌برد.

حد و مرز بخشش در زندگی روزمره باید با نیت قربت الی الله و جنبهٔ امر به معروف و نهی از منکر تعیین شود، نه بر اساس احساسات. رفتار با افراد بد اخلاق باید مانند نسخهٔ درمانی باشد که با توجه به اعتقاداتشان تجویز می‌شود، تا از سوء استفاده از اخلاق نیکو جلوگیری شود و از تشدید کبر و خودبینی آن‌ها ممانعت گردد.

برای حفظ ایمان در کشورهای اروپایی که باورهای دینی کمتری دارند، باید تلاش و جهاد کرد و پیوند با قرآن و عترت را محکم نمود. داشتن برنامهٔ مدون برای مراقبه و محاسبه، اجرای برنامه‌های عبادی منظم مانند قرائت قرآن، دعا و زیارت، و شرکت در مراسم مذهبی ضروری است. در صورت عدم موفقیت، هجرت تنها راه حفظ دین خواهد بود.

قهر کردن برای رفع دلخوری بین زوجین لازم نیست مگر در موارد ضرورت که نیاز به تشخیص کارشناسانه دارد. استغفار، یاد خدا، مناجات قلبی و لفظی با خدا، و خواندن آیات قرآن (مانند ۶۳ انفال و ۲۱ روم) و دعاهای صحیفه سجادیه (۸ و ۲۰) مؤثرتر است. همچنین عذرخواهی طرف خاطی ضروری است.

وجه الله از روشن‌ترین آیات الهی است و نباید آن را با ذات حق یکی دانست؛ وجه الله آیت نزدیک خداست. نجاسات نیز از آیات الهی خارج نیستند، زیرا در گردش تحول به اجزاء پاک تبدیل می‌شوند. تنها آیاتی که قداست خود را با حسن انتخاب و بندگی اثبات کرده‌اند، اسماء حسنای الهی‌اند و همه موجودات اسماء الهی هستند.

عبارت «بنهایه العدم مقرونه» در خلقت مخلوقات، هیچ ربطی به تشکیک وجود ندارد و به معنای نداشتن بهره‌ای از وجود است. مشکات بودن حضرت زهرا (س) به منزله مشکات برای برخی اسماء حسنای الهی است و ایشان تجلیگاه اسماء الهی هستند، نه ذات الهی. تشبیه معاندین به سوسک، برگرفته از ادبیات قرآنی و ولایی است.

برای اینکه دو روزمان با هم مساوی نباشد و مشمول حدیث «من استوی یوماه فهو مغبون» نگردیم، باید تفکر، تعقل، تدبر و تفقه مستمر در قرآن و عترت را با تهذیب نفس و عمل به دانسته ها همراه کنیم؛ یعنی علم و عمل را قرین سازیم و به معرفت اندوزی ادامه دهیم.

ذهن‌خوانی تجاوز به حریم خصوصی و نوعی دزدی ذهنی است. از غیب تنها خداوند و کسانی که او بخواهد مطلع می‌شوند. در مقابل، تغافل یعنی خود را به بی‌اطلاعی زدن از عیوب دیگران، از کارهای کریمانه است.

آشکار کردن گناهان شخصی برای از بین بردن صفات رذیله‌ای چون تکبر، خود عیب بزرگی است و باعث رسوایی و کاهش حیا می‌شود. خیرخواهی واقعی آن است که عیوب دیگران را در خلوت به آن‌ها هدیه دهیم تا با رفع آن عیب، از دید دیگران نیز پنهان بماند؛ وظیفه مؤمن پوشاندن عیوب دیگران است.

افزایش رزق و روزی با توبه و استغفار، نماز اول وقت و شب، صدقه، صله رحم، احترام به والدین، زیارت، قرائت قرآن و حسن خلق حاصل می‌شود. دعای ۲۹ صحیفه سجادیه نیز راهکارهای معنوی برای این منظور ارائه می‌دهد.

برای دیدن زیبایی‌های دین اسلام و نشان دادن آن به دیگران، باید دل را پاک و تهذیب کرد و وارد وادی معرفت شد. در این صورت، خداوند چراغ علم را در دل فروزان می‌کند تا با شهود حقیقت، بتوان آن را برای خلق توصیف کرد. دانشگاه قرآن و عترت اولین و آخرین محل تحصیل برای رسیدن به مقام شهود حقیقت است.

عصمت مخلوق در حد و حدود خود اوست و با عصمت خداوند قابل مقایسه نیست. خداوند خالق عصمت است و بالاتر از این تعاریف قرار دارد، زیرا اگر خالق خطا را تقدیر نمی‌فرمود، خطایی در عالم تحقق نمی‌یافت.

شش مورد ذکر شده در حدیث «سته اشیاء لیس للعباد فیها صنع» (خداشناسی، جهل، رضا، غضب، خواب و بیداری) سامانه های درونی انسان هستند که در شرایط خاص فعال یا غیر فعال می شوند. انسان در پیدایش اولیه این موارد دخالتی ندارد، اما در چگونگی بروز و ظهور آنها، مانند انتخاب بین عقل و جهل، نقش دارد.

تحمل نکردن مقام «عبد الله امیرالمؤمنین» به این معناست که ظرفیت ما برای درک و همراهی با مقام عبودیت و ولایت ایشان بسیار محدود است. ما مانند کوزه در برابر دریا یا گنجایش کهکشان در حبابی هستیم و نمی‌توانیم فشار عظمت الهی را که در وجود ایشان تجلی یافته، تحمل کنیم.