اخلاق و عرفان

شناخت نفس به معنای درک محدودیت‌های وجودی و رسیدن به علوم آفرینش است. با شناخت نفس، زمینه رشد فراهم شده و انسان به معرفت پروردگار می‌رسد که اصل محبت و عبادت است. هر کس خود را بشناسد به نهایت علم رسیده و کارش بزرگ می‌شود.

ملامت نفس در برابر گناه نباید باعث ناامیدی شود، بلکه باید همراه با بیم و امید باشد. پس از احساس آثار تنبیهی ملامت، باید آن را رها کرد و با تکرار طلب عفو، ریشه محبت گناه را کند، اما امید را از دل بیرون نکرد. نرمش در برابر رنج‌های شخصی به معنای کوتاهی در وظایف شرعی نیست.

نور و ظلمت به تاویلی علم و جهل هستند. نور، چون تنها اطلاعاتی از حقیقتی خاص را منتشر می‌سازد، به نوعی حجاب است و ظلمت نیز چون حکایت از ناشناخته می‌کند و مانع روشنایی و ادراک می‌شود، حجابی از حجب است. نور می‌تواند حس و ادراک و ظلمت عدم ادراک باشد، همچنین نور عبادت و ظلمت معصیت است.

غفلت به معنای خاموشی جان آدمی است و چون چراغ دل را خاموش می‌کند، انسان را در کوری، کری و لالی فرو می‌برد که همان حجاب جهل است. این غفلت و گناه باعث می‌شود خود بنده از خود اصلی‌اش فاصله بیندازد، در حالی که خداوند نزدیکترین به بنده است.

شکایت از مصائب، مشکلات و دشمنان نزد خداوند، اگر برای دادخواهی باشد، نوعی ذکر و یاد الهی محسوب شده و عبادتی زیباست که با مقام رضا منافات ندارد. اما اگر گله و شکایت از پدید آمدن ناملایمات باشد، نوعی بی‌زاری از امتحان است که مذموم و با مقام رضا در تضاد است.

علم مانند نور است و فضیلت، بهره‌مندی عالی از آن نور محسوب می‌شود. علم زمانی برای انسان فضیلت است که به آن عمل کند و این عمل زمانی ارزشمندتر است که با کمال اخلاص انجام شود. عقل نیز فضیلت انسان است و عالم عاقل کسی است که علمش در مسیر صحیح و رستگاری باشد.

شادی که استاد به آن اشاره کرده‌اند، فراتر از لذت‌های زودگذر است و شامل پاداش کارهای نیک شما می‌شود. انجام کارهای خیر، مانند کمک به نیازمندان، موجب شادی بیشتر شما و پاداش مضاعف از سوی خداوند خواهد شد.

تشکر از خداوند تنها با شکر زبانی و انجام کارهای خوب کافی نیست. باید از خدا بخواهیم که شکر ما را بپذیرد، توانایی شکرگزاری را به ما بیاموزد و شکر ما را در پیشگاه خودش شایسته گرداند. همچنین باید خدا را شکر کنیم که امکان تشکر را به ما داده است.

استغفار به معنای طلب بخشش و پوشاندن گناه است، اما توبه فراتر از آن بوده و شامل اعتراف به گناه، پشیمانی شدید، عزم بر ترک قطعی گناه و روی آوردن خالصانه به خدا برای جبران گذشته و بازگشت به بندگی او می‌شود.

نقل کرامت توسط مومنان صاحب کرامت، اگرچه خودستایی و موجب عجب و ریا است، در موارد بسیار نادر که ضرورت داشته باشد، جایز خواهد بود. در غیر این صورت، بازگویی کرامات، نفسانی محسوب شده و عملی قبیح است، مگر به ضرورت.

ارتباط با دیگران، به‌ویژه افراد منفی، باعث صرف انرژی معنوی و روحی می‌شود، مگر اینکه ارتباط با فردی کمال‌یافته باشد که در آن صورت نیرو دریافت می‌شود. سخن گفتن یکی از شدیدترین حالات صرف انرژی روحی است و انسان اغلب بدون آگاهی از هزینهٔ آن، کلام را به کار می‌برد.

نجات یک انسان از گمراهی به راه هدایت، معادل احیای کل عالم است و کسی که خود را اصلاح کند و به خودشناسی برسد، گویی عالم را احیا کرده است. این ارزش‌گذاری بر اساس جایگاه انسان نزد خالق و نقش حیاتی او در پیکر هستی است. هر انسانی عضوی حیاتی است و آسیب به او، خسارت به کل پیکر عالم محسوب می‌شود.

قبله قرار دادن زنان در آخرالزمان، تحت هیچ شرایطی مقبول و مشروع نیست و مذموم است. زن مؤمنه یار و مددکار شوهر در اطاعت خداست، نه اینکه مانع او شود. این وضعیت نشان‌دهندهٔ انحطاط ایمان و اسلام است که در آن شکم‌ها، دین و زنان، قبلهٔ افراد می‌شوند.

در طی الارض، ابعاد بالاتر همچون پنجره‌هایی به روی فرد گشوده می‌شود و او فراتر از ابعاد سه‌گانه قرار می‌گیرد. درک ما از تغییرات و حرکت در عالم هستی، زمان را تفسیر می‌کند، اما ابعاد بالاتر امری دیگر است و طی طریق در این شرایط ویژگی‌های خاص خود را خواهد داشت. دانشمندان اسلامی در این علوم مظلوم هستند.

منظور از قصد انتخاب احسن در استخاره، زمانی است که فرد بین دو امر که هر دو خیر هستند، تردید دارد و نمی‌داند کدام یک بهتر است. در این حالت، استخاره به معنای طلب بهترین خیر انجام می‌شود و بی‌معنا نخواهد بود.

استخاره به معنای واقعی، یعنی طلب خیر از خداوند، همیشه مقبول و مطلوب است و نوعی دعا برای ختم به خیر شدن کارهاست که در انجام هر کار ریز و درشت لازم است. استخاره در کار خیر زمانی معنی دارد که قصد انتخاب احسن باشد و گرنه بی‌معناست. بهترین راه استخاره استفاده از دعاهای ماثور اهل بیت (ع) است.

درک شان والای انسانیت و دوری از گناه، با تلاش برای رسیدن به معرفت نفس و روشن شدن دیدگان دل با طلوع روشنایی عقل و جنودش امکان‌پذیر است. شناخت درست از خود و خدا، مانع از غرور کاذب و سوءاستفاده از این شرافت می‌شود.

الکیس الفطن» به کسی گفته می‌شود که از عقل و قوای آن به جدیت بهره می‌برد، در کارها تدبر کرده، ظاهر و باطن مسائل را در نظر می‌گیرد، فریب ظاهر را نمی‌خورد، تیزبین و ظریف‌نگر است و به نیات افراد پی می‌برد. چنین فردی در تحلیل مسائل دقیق بوده و عکس‌العمل‌های کارگشا اتخاذ می‌کند.

کفر، نفاق و گناهان کبیره اعمال نیک و نیات خیر انسان را تباه و نابود می‌سازند. اما توبه و استغفار می‌تواند جبران‌کننده این تباهی باشد و گناهان کوچک را بپوشاند. بنابراین، برای حفظ اعمال نیک و جلوگیری از خطا در درگاه الهی، باید از گناهان کبیره پرهیز کرد و در صورت لغزش، به توبه و استغفار روی آورد.

تشخیص خطورات الهی از نفسانی و شیطانی با تطبیق آن‌ها بر قرآن و عترت و محک تقوا امکان‌پذیر است. اهل تقوا که نفس خود را تزکیه کرده‌اند، در برابر القائات نفسانی و شیطانی ایمن شده و با بصیرت حاصل از تقوا، خطورات صادقه را تشخیص می‌دهند. نرمی دل و فهم، نشانه‌های خطورات رحمانی و فراموشی و قساوت قلب، نشانه‌های خطورات شیطانی است.