اخلاق و عرفان

استغفار برای افراد زنده، مانند استغفار پیامبر (ص) برای امت و یعقوب (ع) برای فرزندانش، می‌تواند روح و روان آنها را صیقل دهد، به شرطی که فرد قابلیت و صلاحیت آن را داشته باشد و از اهل شرک، نفاق یا ظالمان نباشد. قرائت قرآن نیز تاثیر خاص خود را دارد.

مداحی و نوحه‌سرایی خوانندگان برای امام حسین (ع) در دو ماه محرم و صفر کاری نیکو و قابل تمجید است و موجب اجر الهی می‌شود. مهم این است که این محبت و نوکری امام حسین (ع) همیشگی باشد و دوازده ماه سال را حسینی بمانیم، زیرا حسین (ع) نماد شور و عشق الهی و حیات طیبه است.

انرژی‌های عبادی با معرفت، تهذیب نفس و مکارم اخلاقی جذب و ماندگار می‌شوند. آمال و تفکرات دنیوی باعث نشت این انرژی‌ها می‌گردد؛ لذا باید ذکر و یاد رحمانی را تداوم بخشید و مشاغل روزانه را رنگ الهی داد تا اهداف مورد نظر الهی تحصیل گردد.

مشکلات اقتصادی مردم را در معرض امتحان الهی قرار می‌دهد و کسانی که با فقر یا غنا ایمانشان آسیب می‌بیند، نفاق درونی خود را بروز داده‌اند. حاکمان و مسئولان نیز در این امتحان مسئولند و گاهی ابزار فتنه فقر می‌شوند، اما بار تکالیف مردم را نمی‌کاهد.

برای آرامش قلب و رفع اضطراب، استغفار در سحر و شبانه‌روز، طلب حلالیت از مظلومان، شرکت در عزاداری حسینی، صله ارحام، آشتی، نماز اول وقت و شب، اذکار باطنی، انس درونی با خالق، کوتاه کردن آرزوهای دنیوی و جایگزینی آن با آرزوهای اخروی، حب الهی و اولیاءالله، عطر درمانی، مراقبه، کنترل حسد و کبر، زدودن خشم و شک، تقویت یقین و رضا، تمرین خوش‌اخلاقی، حسابرسی نفس و شکرگزاری توصیه شده است.

دلی پاک است که مطیع دستورات الهی باشد و رعایت حجاب دستوری الهی است؛ بنابراین، بی‌حجابی نشانه ناپاکی دل است. علاوه بر این، زیبایی و صورت مکشوفه زن بی‌حجاب، دل‌های نامحرمان را آلوده کرده و آن‌ها را به سوی گناه و جهنم می‌کشاند.

پرهیزکاران، سختی و آسایش را دو کلاس مجزا تلقی می‌کنند که هر دو را با موفقیت کامل به پایان می‌رسانند و خدا را در هر حال حمد می‌کنند. اندوه دل پرهیزکاران پنهان است؛ با وجود حزن قلبی، سیمایشان بشاش و شاد است و حزن خود را آشکار نمی‌کنند. آنها سختی و آسایش را از ناحیه خدا دانسته و لازمه تکمیل بندگی می‌دانند.

غیبت به طور کلی حرام است، اما موارد جواز آن شامل صاحب هوای نفس بدعت‌گذار، پیشوای ستمگر، و فاسق آشکار است. همچنین غیبت از کسی که فسقش آشکار است یا در مورد امری که ظاهر است (مانند تندخویی)، غیبت محسوب نمی‌شود. غیبت از غیر مؤمن نیز در صورتی که فسقش آشکار باشد، جایز است.

روضه و مداحی در صورت توجه و عدم عادی شدن، موجب نشاط و انبساط روحی است و به عقل کمک می‌کند. عادی شدن مصیبت خیانت است و امام حسین (ع) فرمودند اندوهگینان را با شادی برمی‌گردانند. گوش دادن به مداحی تاثیر منفی ندارد بلکه نشاط افزا است و تحریک قوه خیال تحت مدیریت عقل باعث غلبه آن است.

بدن انسان امانتی الهی است و حفظ سلامتی و تقویت آن واجب است. هرگونه کوتاهی در این امر گناه محسوب می‌شود. دگرگونی حال روحانی با تغییر وضعیت جسمانی نشان از ضعف ایمانی دارد. مؤمن حقیقی از جسم خود برای افعال معنوی و ملکوتی بهره می‌برد و جسمش را صفا می‌بخشد تا روحش باصفا باشد. امام علی (ع) فرمودند: هر کس طبیعتش معتدل باشد، مزاج او صاف گردد و اثر نفس در وی قوی شود.

برای تشخیص درجه ایمانی خود، به ابزارهایی چون احساس خوشی و لذت از اعمال پنهانی، بی‌تابی برای خلوت و مناجات با پروردگار، انس روحانی با آیات الهی (قرآنی، عترتی، آفاقی و انفسی) و احساس تغییر و تحول درونی توجه کنید. برترین درجه ایمان آن است که انسان نه از آشکار شدن اعمال نیک پنهانی‌اش باکی داشته باشد و نه از عقوبت آن بترسد.

عبارت «فان العارف من یری الحق فی کل شی بل یراه کل شی» که از برخی عرفا نقل شده، با مضامین ثقلین مطابقت ندارد. گوینده این عبارت، خداوند را تا حد مخلوقات پایین آورده و به او عدمیت، تجزیه‌پذیری و امکان احاطه شدن نسبت داده است. خداوند خالق هر چیزی است و هیچ شبه و ضد و ندی ندارد.

دستورالعمل جامع استخاره شامل مراحل نیت، توبه و استغفار، مراقبت در رفتار و گفتار، مداومت بر ذکر و اعمال صالح، قرائت قرآن و تفکر در آن، رفت و آمد به مساجد و دیدار با اهل تقوا، مواظبت بر نماز و روزه، و در نهایت استفاده از روش‌های استخاره در صورت عدم روشن شدن دل است. همچنین توصیه می‌شود از کتاب «دانشگاه استخاره» استفاده شود.

تبلیغ و تشویق برای حجاب در جامعه بسیار ضعیف است و در مقابل، تبلیغات علیه حجاب بیشتر است. امام زمان (عج) با ظهور خود، تمام منابع ترویج فساد و بی‌حجابی را نابود کرده و با نورانیت و صلابت امر به معروف و نهی از منکر، جان‌ها را به سوی تقوا و حجاب سوق خواهند داد. فعال شدن منابع کرامت و عزت، باعث جلوه‌گری هر امر مقدسی می‌شود.

کمک به افراد مستحق باید به گونه‌ای باشد که آبروی آن‌ها حفظ شود. تذکر دادن به فردی که با صدای بلند فقرا را معرفی می‌کند و باعث خجالت آن‌ها می‌شود، کار درستی است و نشان‌دهنده درک بالای شماست. کمک مخفیانه و بدون جلب توجه، بهترین روش است.

تکبر بر متکبر، خود عین تواضع است، اما این به معنای تواضع بی‌حد نیست. تواضع باید متناسب با شرایط و در برابر افراد شایسته باشد؛ در غیر این صورت، ممکن است باعث تشدید کبر یا ظلم به خود شود. مدیریت تواضع نیازمند علم و تخصص است و نباید در برابر افراد ناشایست یا کسانی که از تواضع سوءاستفاده می‌کنند، صورت گیرد.

بخشش باید متناسب با شرایط، احوال، نوع افراد، اهداف و نیات باشد. همیشه جواب آزار، بخشش نیست و باید با تأمل و تعقل صورت گیرد. بخشش بی‌مورد، اسراف و ظلم به خود و دیگران است؛ بخشنده باید مانند طبیب، مرض ظالم را معاینه کند و اگر بخشش باعث تثبیت ظلم شود، صحیح نیست.

وحدت وجود و توصیفات آن می‌تواند سالک را در مسیر عرفانی دچار مشکل کند، زیرا عقاید صحیح زیربنای بندگی است. ذات پروردگار برتر از وصف «وجود» است و باید «لیس کمثله وجود» را لحاظ کرد، زیرا نفی وحدت هر وجود با ذات حق است.

مقام تفویض امر به سوی الله و قطع ارادهٔ شخصی، عالی‌ترین جایگاه سالک است. اگر «فناء فی الله» به معنای جذب کامل و غافل شدن از اغیار در نظر گرفته شود، نه نابودی فیزیکی یا روحی در ذات خدا، این اصطلاح عرفا درست است. اهل بیت (ع) مجوز چنین تعابیری را داده‌اند، زیرا هیچ فعلی بدون اذن و ارادهٔ الهی رخ نمی‌دهد.

عدم تمرکز در نماز و عبادات، برخلاف مشکلات تمرکز در امور دیگر که ممکن است ریشهٔ جسمی داشته باشد، به وسوسه‌های نفسانی و شیطانی برمی‌گردد. درمان این وضعیت با خالی کردن دل از اغیار و هیاهوهایشان، تقویت ذکر و یاد الهی، توجه به مرگ و لقاء الله، و استمداد از خداوند میسر می‌شود.