اخلاق و عرفان

عقل از نگاه قرآن و عترت جایگاهی والا و ممتاز دارد؛ عرفان و معرفت از فرزندان عقل محسوب می‌شوند. عقل پیشوا و قائد عشق است و بدون هدایت آن، عشق در مسیر تعالی به خالق یکتا اختصاص نمی‌یابد. عقل اصل و ریشه عبادت و بندگی خدا و شرط اساسی قبولی اعمال است.

معرفت نفس، راه و راز رسیدن به حقیقت و درمان هرگونه کبر و غرور است. با درک این حقیقت که هر مخلوقی در برابر خالق عزیز، ذلیل است و تنها با بندگی راستین خدا می‌توان به عزت رسید. تواضع، تاج بزرگی و راه رهایی از کبر و دستیابی به عزت و بزرگواری است.

هیچ فعلی از افعال هیچ مخلوقی، چه ریز و چه درشت، تحقق نمی‌یابد مگر به اذن الهی. در امور ایجادی خاص مانند خرق عادات و وقوع معجزات، خداوند اراده مخلوقاتش را در خواسته‌هایشان محقق می‌سازد، مانند حضرت عیسی (ع) که گل دست‌سازش به اذن الهی به پرنده تبدیل می‌شد. بندگی خالص خدا راه تحقق کرامات و معجزات است.

رازداری به معنای حفظ هر آنچه افشای آن موجب به خطر افتادن جان، مال، ناموس، برنامه‌ها یا آبرو شود. عامل افشای راز، ضعف ایمان، عدم صلابت دل و جان، و نداشتن درستی و راستی است. افشای راز در حوزه‌های مختلف، مشکلات گوناگونی ایجاد می‌کند.

خداوند متعال برتر از آن است که جسمیت یابد و محدود به فهم مخلوقات باشد. ناتوانی در تجسم خدا نشان از فطرت پاک خداشناسی است. بهترین راه ارتباط با او، راز و نیاز و درک حضور اوست که با او می‌بینیم، می‌شنویم و لذت می‌بریم.

شکل‌گیری مراقبه کامل نیازمند تطهیر و سلیم‌سازی قلب، انباشتن آن از علوم نافع، و تلاش مستمر برای غلبه بر نفس و شیطان با استفاده از راهکارهای قرآن و عترت است. پرهیز از کاهلی و سستی، و توجه به اسرار دعاها، به بهره‌مندی عالی از مراقبه کمک می‌کند.

مراقبه، همراه و همگام‌سازی تمام اعضا، جوارح و جوانح وجود، از قوای مادی تا ملکوتی و همچنین ذرات وجود و پیرامون در توجه و تمرکز، به‌ویژه در ذکر و یاد الهی است. این امر به معنای تجهیز و تمهید سامانهٔ وجود برای سیر به مقصد اعلای منظور وجود می‌باشد.

برای دستیابی به صبر جمیل باید به تقوای الهی و اهل بیت (ع) نزدیک شد، زیرا آنان صراط و وسیلهٔ تقوا هستند. صبر، سکان کشتی تقواست و اختیار عقل و تبعیت از آن، رمز مجهز شدن به صبر است. بی صبری نیز از جهل ناشی می‌شود و بخشیدن و نادیده گرفتن رفتار دیگران می‌تواند به افزایش صبر کمک کند.

مراد از زنجیر شدن شیاطین در ماه مبارک رمضان، تضعیف و محدود شدن قدرت و شدت عملیات آنهاست، نه حذف کاملشان از زندگی انسان. شیاطین سرکش شامل هر نوع شیطانی از جنی و انسی می‌شود. انسان در این ماه با سهولت بیشتری می‌تواند از شر شیطان در امان بماند.

امام حسن مجتبی (ع) مظهر صفت «حلیم» و چراغ صبر برای عالمیان بودند. صبر ایشان از نور علم و حکمت نشأت می‌گرفت و با برخورد جمیل و همراه با رأفت، حتی افراد نادان را متحول می‌ساخت و موجب پذیرش اسلام می‌شد. این صبر، صفتی بود که از جان مبارک ایشان بر جان خلایق سرازیر می‌شد.

شناخت شیطان از انسان ناقص بود و قضاوتش با کبر و غرور آمیخته بود. او با قیاس اشتباه خود از آتش و گل، مرتکب خطای بزرگی شد و به همین دلیل مهلت یافت تا آزمایش الهی کامل شود. این قیاس جاهلانه، اولین خطای شیطان بود که منجر به رانده شدنش از درگاه الهی شد.

من هر انسان، هویت واقعی و متمایز اوست که با تجلی علم الهی به وجود می‌آید و از اولین معلومات او محسوب می‌شود. این هویت خام، با اختیار خود فرد و تأثیرپذیری از متعلقات وجودش، نوع و نحوهٔ تحولاتش را رقم می‌زند و به همین دلیل نزدیک‌ترین به علم الهی است.

عزت نفس یعنی شایستگی و یگانگی در بندگی خدا. مبارزه با «من» غرور با تواضع و درک اینکه همه مخلوقات خدا هستند، صورت می‌گیرد. این درک باعث می‌شود نه خود را برتر بدانیم و نه تحقیر کنیم، زیرا هر انسانی بندهٔ خداست و وجودش با این انتساب عزیز است.

من»ی که به علم می‌رساند، حقیقت صلب آدمی است که شامل جسم، روح، عقل و ملکوت می‌شود و ابزار شناخت الهی است. این «من» با «من» غرور و خودبینی که هوای نفس است، تفاوت دارد و نباید با آن اشتباه گرفته شود. مبارزه با «من» غرور، نیازمند مدیریت عقل و درک بندگی خداست.

بالاترین نعمتی که انسان باید خدا را به خاطر آن حمد کند، انتخاب شدن به بندگی اوست. حمد، تجلی خالقیت و جمال الهی از جان مخلوق است و نشان‌دهندهٔ شوریدگی در برابر عظمت، شوکت، کبریایی، عزت و جلال اوست.

ایمان، عفت، حیا و کرامت نفسانی زن، هرگونه مزاحمت را سلب می‌کند. خداوند از مؤمنان دفاع می‌کند و زن مؤمن تحت حمایت ابدی اوست. زن مؤمنه با طیبات هم‌نشین است و خبیثان راهی به سوی او ندارند. این حمایت شامل مؤمنان واقعی است، نه مدعیان ایمان.

برای تبدیل حال گذرا به مقام، اولین و مهمترین راهکار پرهیز از گناه است. همچنین باید زیر آسمان ثقلین (قرآن و عترت) نور، آب و خوراک دریافت نمود تا دانه وجود ریشه اندازد، شاخ و برگ دهد و به ثمر بنشیند. این فرایند نیازمند استقامت بر طریقه هدایت است.

ایمان را تنها بخاطر ایجاب مصلحت و به تقیه و توریه باید کتمان نمود. برابر حسد حاسدان، تنها باید به خداوند پناه برد. ظهور ایمان عامل حیات عالم نفس و آفاق است و بروز آن صفابخش و دافع بلاست؛ اگر مخفی بماند، پای کفر از حدودش به در می‌رود.

تعبیر «گناه سرد و نیکوکاری گرم است» یک ذوق شخصی است. گناه را می‌توان به سردی، گرمی، خشکی یا تری تعبیر کرد، زیرا گناه انحراف از راه مستقیم و طی طریق افراط و تفریط است. راه نیکوکاری معتدل است، اما راه گناه یا می‌سوزاند و به خاکستر تبدیل می‌کند یا منجمد و نابود می‌سازد.

شیطان از اغوای مخلصین اظهار عجز می‌کند، اما بر مؤمنان متوکل تسلط ندارد به این معنا که قادر نیست بر دین آنها تسلط یابد، هرچند ممکن است بر جسم آنها غلبه نموده یا آنها را اغوا نماید. تسلط شیطان تنها بر کسانی است که او را دوست می‌دارند و به خدا شرک می‌ورزند.