اخلاق و عرفان

ریزش گناهان به معنای اسقاط تکالیف نیست و حق الناس از جمله دیونی است که باید ادا شود. در صورت ناتوانی از اداء، باید از خداوند طلب یاری کرد و از او خواست که مظالم عباد را از جانب ما جبران نماید.

ذکرهای با عدد مشخص و حروف ابجد را تنها حضرات معصومین (ع) به علم جفر مسلطند و هر کس غیر از ایشان تجویز کند، ذاکر را به زحمت می‌اندازد. تنها باید به اذکار ماثور توصیه شده از سوی معصومین عمل کرد، زیرا ایشان حقیقت ذکر و اسماء حسنای الهی هستند و به اسرار و آثار اذکار عالمند.

تمام جنود عقل، که همان مکارم اخلاق هستند، در مخزن دل حضور دارند. با برقراری ارتباط دل با آن‌ها و انتخابشان، می‌توان به آن‌ها دست یافت و جان را با آن‌ها عجین نمود. حقیقت ایمان، مکارم اخلاق را در جان نشانده و بارور می‌کند.

علم قرآنی و عترتی، حقیقت دانش عالم هستی است و مذاکره آن، علم شهرالنبی محسوب می‌شود. طلب علم شامل تقوا، یقین، معرفت نفس و معرفت رب است. علمی که با اخلاص همراه نباشد، مورد نکوهش است؛ زیرا علم ساعه نیازمند عمل طولانی است و عالم بی‌عمل مورد عقوبت الهی قرار می‌گیرد.

ذکر عملی همان اطاعت محض از پروردگار است و ذکر قلبی از قلب طاهر و عارف برمی‌آید. ذکر زبانی که با موافقت قلب نباشد، لفظی بی‌روح است. اصل و ریشهٔ اطاعت و معصیت، ذکر و غفلت از خداست. برای تبدیل ذکر زبانی به قلبی و عملی، باید قلب را قبلهٔ زبان قرار داد و با موافقت عقل و ایمان سخن گفت.

تمام جنود عقل، که همان مکارم اخلاق هستند، در مخزن دل حضور دارند. با برقراری ارتباط دل با آن‌ها و انتخابشان، می‌توان به آن‌ها دست یافت و جان را با آن‌ها عجین نمود. حقیقت ایمان، مکارم اخلاق را در جان نشانده و بارور می‌کند.

ذکر عملی همان اطاعت محض از پروردگار است و ذکر قلبی از قلب طاهر و عارف برمی‌آید. ذکر زبانی که با موافقت قلب نباشد، لفظی بی‌روح است. اصل و ریشهٔ اطاعت و معصیت، ذکر و غفلت از خداست. برای تبدیل ذکر زبانی به قلبی و عملی، باید قلب را قبلهٔ زبان قرار داد و با موافقت عقل و ایمان سخن گفت.

اهانت نکردن به عقاید اهل سنت به معنای پذیرش آنها نیست. شیعه واقعی با سیره اهل بیت (ع) رفتار می‌کند و از بیان مطالب تحریک‌کننده که مانع پذیرش حق می‌شود، پرهیز می‌کند. برائت و تبری باید با فراست، فکر، تعقل و هدفمند باشد و قصد قربت داشته باشد، نه اینکه باعث تحریک و تهییج دیگران شود.

تقیه هم مراتبی دارد. شیعه به معنای واقعی، نادر و کمیاب هستند و محبان درجاتی دارند. در میان شیعیان گروه‌ها و فرقه‌های متعددی انشعاب یافته و هنوز در بعضی جهات اختلاف نظر جدی دارند. نفوذی دشمنان اسلام در میان شیعیان زیاد است. هر کس از سیاست‌های راهبردی حضرات در عرصه حکومت بی‌اطلاع باشد به ساحت شیعه ضربه خواهد زد. چه بسا بخاطر اختلاف سطح علمی و عقلی بایستی تقیه نمود و گاهی سکوت بهترین تقیه است.

ایمان بایستی شکوفا شده و رشد کند، وگرنه مانند چوب خشک بی‌فایده است. اگر دو روز انسان برابر باشد مغبون است و اگر بدتر باشد ملعون. پس باید از خدا خواست که ایمان را در دل تازه کند تا تبدیل به لباس تقوا شود.

در زمان غلبهٔ جور بر عدل، سزاوار نیست که به کسی گمان خوب برد، مگر اینکه خوبی او آشکار شود؛ اما در زمان عدل، نباید به کسی گمان بد برد، مگر اینکه بدی او معلوم گردد. در زمان جور، نباید شتاب‌زده حسن ظن داشت، بلکه باید با تحقیق و اختبار قضاوت کرد.

ابلیس پیش از نافرمانی از سجده، خدا را به راستی عبادت می‌کرد و لقب عزازیل را داشت، اما حسد در باطن او وجود داشت که با فرمان سجده آشکار شد و عبادتش را تباه کرد. این نشان می‌دهد که نافرمانی از سجده، اولین گناه او نبود و سابقهٔ گناه در او وجود داشت.

لغو تدریجی برده‌داری به نفع بردگان بود تا از آوارگی و فلاکت جلوگیری شود و با تثبیت مالی و اجتماعی، هویت انسانی آن‌ها بازگردد. اسلام با ظرافت به درمان این درد اجتماعی پرداخت و با قوانینی چون ازدواج، هویت انسانی بردگان را بازگرداند.

خداوند به اندازهٔ ظرفیت هر کس مصیبت را نازل می‌کند و توان تحمل آن را می‌دهد. بی‌تابی در مصیبت، حکایت از عدول از بندگی خدا دارد و باعث حبط عمل می‌شود. دنیا محل آزمایش است و خداوند کسی را بیش از توانش تکلیف نمی‌کند.

حدیثی منسوب به امیرالمؤمنین (ع) می‌فرماید: اگر کسی را بیش از قدرش (لیاقتش) بالا بردی، پس انتظار داشته باش تا به اندازه‌ای که بالایش بردی، پایین ات بکشد (خوار و ذلیلت کند). این روایت بر لزوم شناخت قدر افراد و بها دادن متناسب با ظرفیت آن‌ها تأکید دارد.

مقام فناء فی الله به معنای فانی شدن در ذات حق نیست، زیرا ذات حق ظرف هیچ چیزی واقع نمی‌شود و مقایسه مخلوق با خالق کفر است. فنا در اسماء حسنای الهی ممکن است، اما ذات حق حتی با اسماء حسنایش نیز قابل مقایسه نیست و هیچ شبیه و نظیری ندارد.

حدیثی از امام صادق (ع) در مصباح الشریعه، اعراب قلب را به چهار قسم رفع، فتح، خفض و وقف تقسیم می‌کند. رفع قلب در ذکر خدا، فتح در رضا از خدا، خفض در اشتغال به غیر خدا و وقف در غفلت از خداست. این حالات با علائمی چون موافقت، شوق، توکل، صدق، یقین، عجب، ریا، حرص، زوال حلاوت طاعت و عدم مرارت معصیت همراه است.

اشاره به روضه ترکی در شرح حال عرفا، به مهارت شاعران ترک در استفاده از کلمات برای بازتاب سوز و گداز دل اشاره دارد، نه به زبان ترکی. زبان، لباس مراد دل آدمی است و هرچه خیاط ماهرتر باشد، لباس برازنده‌تر می‌گردد. زبان ترکی در مقطعی در این امر پیشتاز بوده است.

حفظ حجاب و حاجب بین زن و مرد دلیلی بر محرومیت زن از دانش‌اندوزی نیست. ایجاد فضای مناسب و شان زنان برای تحصیل امری محال نیست؛ برخی کشورها که اعتقادی به عفت و اخلاق ندارند، دانشگاه و بیمارستان مخصوص زنان دارند. مسلمانان در این زمینه کم‌کار و مقصرند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم دروغ را نمی‌پسندند. منظور حدیث این است که اگر گفتن سخن راست باعث تشدید فتنه و کدورت شود، باید از آن پرهیز کرد. استفاده از دروغ برای اصلاح میان افراد مانند بهره‌گیری از سم مهلک برای مداواست و نیازمند تخصص، نیت شفاف و پرهیز از دروغ صریح و استفاده از توریه (کنایه و رمزگویی) است.