اخلاق و عرفان

محبت خداوند همچون آتشی است که وقتی از دل انسان تجلی کند، همه چیز را می‌سوزاند. این بدان معناست که همه چیز رنگ عشق و محبت الهی به خود می‌گیرد و دامنهٔ این عشق همه چیز را احاطه می‌کند و به سوی واحدیت و محبوب واحد هدایت می‌کند.

قلب، ستاد فرماندهی صنایع عظیم انسانیت است. فطرت، قانون اساسی بندگی و مستقر در قلب می‌باشد. عقل، فرمانروای هدایت‌کننده قلب به سوی خدا و سازمان‌دهنده مکارم اخلاق است، در حالی که جهل راهنمای گمراهی و سازمان‌دهنده مکاره اخلاق است. نفس، تمرکز اخلاق و جلوه‌گر نفوس لوامه و مطمئنه یا اماره است و روح، همان جان آدمی است.

مراد از «ناس» در حدیث «الناس ابناء الدنیا» انسان‌های خاسر هستند که دلبسته دنیا شده‌اند و از روی آگاهی و طینت خود عمل می‌کنند، لذا ملامت بر آن‌ها نیست. این حدیث با «حب الدنیا راس کل خطیئه» تضاد ندارد، زیرا دومی به حب مذموم و افراطی دنیا اشاره دارد که سرآغاز گناهان است.

دنیا در واقع هر آن چیزی است که انسان را از ملکوت اعلی باز دارد، اما همین دنیا بهترین ابزار برای تجارت آخرت و کسب رضای خداست. نباید دلبسته و عاشق دنیا شد، بلکه باید از آن استفاده ابزاری برای کسب مقامات بندگی نمود و جان را به محل اعلا آویخت.

حقیقت تسلیم شدن، رسیدن به مقام «مخبتین» است که با انس شدید با ذکر الهی، ظهور آثار ذکر در اعضا و جوارح، صبر بر مصائب، اقامه نماز با جان و دل و انفاق همراه است. آیه ۳۵ سوره حج این ویژگی‌ها را برای مخبتون برمی‌شمارد.

خطوط کف دست مانند سر انگشتان، دارای ویژگی‌های منحصر به فرد و اسرار خاصی هستند. کف دستان دو نقطه از هفت نقطه ارتباطی انسان با خالق بی‌همتا محسوب می‌شوند و ابزاری برای ابراز خشوع و خضوع بندگی، تکمیل کننده سیمای سجده، محل خروج محبت و نوازش، و همچنین محل ارسال حاجات و دریافت رحمت الهی هستند.

آیه «ان ربک لبالمرصاد» به این معناست که خداوند متعال بر کافران و اهل معاصی احاطه کامل دارد و هر زمان اراده کند، آن‌ها را به سزای اعمالشان می‌رساند. خداوند در کمینگاه ستمگران است و آن‌ها را در گلوگاهشان می‌گیرد تا نتوانند از عذاب الهی بگریزند.

اهل خوض کسانی هستند که در باطل چنان غرق می‌شوند که حق را می‌پوشانند و قبح گناه را از بین می‌برند، یا حق را به بازی می‌گیرند. این افراد در مقابل اهل تقوا که فائزون هستند قرار می‌گیرند. خداوند در قرآن مؤمنان را از نشستن با اهل خوض نهی کرده است.

درد صرفا برای آزار نیست، بلکه نشانه‌ای از تلاش بدن برای اصلاح و آموختن دانش‌های ناشناخته است. باید با درد ساخت تا زمانی که بدن آن را تحمل می‌کند و فرایند درمان را مختل نکرده است؛ ترک تحصیل و تعطیلی مطب داخلی بدن جایز نیست.

تقوای واقعی، کلید دستیابی به دید برزخی است. طبق آیه شریفه، پرهیزگاران هنگامی که تحت وسوسه شیطان قرار می‌گیرند، به یاد خدا افتاده و ناگهان بینا می‌گردند.

دیدن آتش از دهان غیبت‌کننده با ستار بودن خداوند منافات ندارد. غیبت‌کننده با انجام عمل زشت خود، پرده‌دری کرده و اهل بصیرت، حقیقت عمل او را مشاهده می‌کنند؛ گویی خود حیا را کنار گذاشته و دیگران ناخواسته او را دیده‌اند.

اصطلاح شرعی خاصی برای توبه از اطاعت وجود ندارد. این مفهوم ممکن است به معنای اعتراف به کوچکی و ناچیزی اطاعت خود در برابر عظمت پروردگار باشد، یا پوزش خواستن از درگاه خدا به دلیل تقصیر در کیفیت اطاعت.

وجود مقدس حضرت علی (ع) خود صراط مستقیم است، نه راهی به سوی آن. ایشان میقات لقاء الله و قبله الهی هستند و توجه به خدا از طریق ایشان قطع نمی‌شود. منزلت ایشان مانند نور است که هم روشن است، هم روشنی‌بخش و هم راهنما؛ صراط مستقیم هم راه است و هم مقصد.

خستگی و دلزدگی قلبی، که یکی از اقسام ادبار قلبی است، ناشی از عدم سلامت سیستم عصب روحی می‌باشد. برای درمان آن، باید در سلامتی قلب کوشا بود و از مکروهات دوری کرده و به مکارم روی آورد. طعام دل و جان، عامل اصلی این دلزدگی‌هاست و باید مراقب آن بود، چنانکه انسان باید به غذای خویش بنگرد.

ذکر عملی به معنای پیاده‌سازی و به‌کارگیری آموخته‌ها در علم، گفتار و اعمال است. برای اجرای روزانهٔ آن، کافیست فرد به دانسته های خود عمل کند و آنها را در زندگی خود جاری سازد.

ورع به عنوان سخت‌ترین عبادت شناخته می‌شود، زیرا عبادتی است که هیچ گونه ناخالصی و آلودگی به گناه در آن یافت نمی‌شود و مانند طلای خالص است. این عبادت به دلیل صلابت و استحکام خود، هیچ آفتی را نمی‌پذیرد.

مقام ازل و ابد که برخی عارفان ادعا می‌کنند، صرفا ادعا و نقلیات غالیانه است و دلیلی بر تحقق آن نیست. تنها وجود مقدس معصومان (ع) حقیقت اسماء حسنای الهی هستند و تمام حقایق آفرینش در جان ایشان قرار دارد. درخواست علم به اسماء الله از خداوند متعال جایز است.

لقای الهی خود یک مقصد است و اهداف در دیدار به پایان می‌رسند. تعیین هدف برای خود لقاء، معنایی ندارد زیرا خود لقاء، غایت و مقصد نهایی است و اهداف در رسیدن به آن معنا پیدا می‌کنند.

رکوع کامل، رکوعی است که در آن خضوع به نحو احسن رعایت شده و اذکار و مستحبات آن به طور کامل انجام شود. این شامل ایستادن کامل پس از رکوع، قرار دادن صحیح دست‌ها بر زانو، ادای کامل تسبیحات (سه، پنج یا هفت بار)، و رعایت سایر آداب رکوع است. انجام کامل رکوع، انسان را از وحشت قبر در امان می‌دارد.

این دعا را می‌توان با دعای «أنت الذی وسعت کل شیء رحمه و علما» تأویل کرد. «أناجیک یا موجودا فی کل مکان» یعنی تو را می‌خوانم ای کسی که علمت، رحمتت و قدرتت در همه چیز موجود است، نه اینکه ذاتا در همه جا حضور داشته باشد.