اخلاق و عرفان

انسان کتاب جامعی است که با مطالعهٔ ابعاد وجودی خود و یادگیری معلومات آن، به معرفت کاتبش (خدا) دست می‌یابد. تنها استاد و مدرس این کتاب، خداست و راه حصول خودشناسی، ورود به دانشگاه الهی یعنی قرآن و عترت می‌باشد.

برای مقابله با بد اخلاقی و زود عصبانی شدن، به هنگام خشم، خدا را یاد کنید تا او نیز شما را در هنگام خشم خود یاد کند و از نابودی حفظ نماید. همچنین، در برابر ستمی که بر شما روا داشته می‌شود، به انتقام الهی برای خود راضی باشید، زیرا انتقام خداوند برای شما بهتر از انتقام شخصی است. این توصیه در تورات نیز ذکر شده است.

برای زدودن نفاق از قلب، باید با ضد آن درمان کرد. علائم نفاق شامل بی‌باکی در دروغ و خیانت، وقاحت، دعوای بی‌معنی، کم‌حیا بودن، کوچک شمردن گناهان، ترجیح دنیا بر آخرت و دوست داشتن مدح است. صلوات فرستادن با صدای بلند، با جان و دل، نفاق را از بین می‌برد.

حلم به معنای خودداری نفس و طبیعت از هیجان و خشم است و گاهی به عقل تفسیر می‌شود، زیرا از لوازم عقل است. خردمند کسی است که تفکر زایا و بارور داشته باشد و بتواند نفس خود را کنترل کند، نه اینکه صرفا در محدوده تفکرات دیگران حرکت کند.

دروغ برای اصلاح ذات البین در صورتی جایز است که فرد تخصص و مهارت لازم را داشته باشد، زیرا مانند چاقوی جراحی است که اگر به دست فرد نابلد بیفتد، می‌تواند آسیب‌رسان باشد و اوضاع را بدتر کند. پرسشگر به این نکته اشاره کرده که گاهی همین اصلاح‌ها اوضاع را وخیم‌تر می‌کند.

خوف و رجاء دو بال ایمان هستند که با معرفت به خداوند حاصل می‌شوند. خوف، مراقب و محافظ دل است و رجاء، شفیع نفس. تعادل میان این دو، انسان را به رضوان الهی می‌رساند و از انحراف باز می‌دارد. خوف از اعمال گذشته و آینده و رجاء به فضل الهی، انسان را در مسیر استقامت هدایت می‌کند.

تشخیص تصویرگری نفس از تفکر با درک نشانه‌های شهود مانند غیرارادی بودن، بی‌سابقه بودن، فراتر از ذهن و وهم بودن و ایجاد تحول درونی صورت می‌گیرد. شهود نیز مانند خواب، می‌تواند صادق یا کاذب باشد و گاهی از سنخ تسویلات نفس یا شیطان است.

تخیل در نفس آدمی به صورتگری می‌پردازد، در حالی که شهود به معنای کشف حجاب از دل و آشکار شدن حقایق پنهانی است که برای انسان مخفی بوده‌اند. این دو مفهوم از یکدیگر متمایز هستند.

فطرت در انسان شامل علم، اصول و آداب بندگی است که عقل راهنمای آن می‌باشد. در مقابل، غریزه به مجموعه‌ای از آداب و حسیات خاص اطلاق می‌شود که هم به انسان و هم به حیوانات در دستیابی به شئونات خاص زندگی کمک می‌کند. هر موجودی وظایف عبادی خود را دارد که در انسان با فطرت و عقل و در حیوانات با نیرویی هدایت‌کننده انجام می‌شود.

تربیت و تهذیب نفس، یعنی آموزش و پرورش آن، لازمهٔ رسیدن به مقام رضا است. نفس آدمی خودبه‌خود تادیب نمی‌شود و به مقام راضیه و مرضیه نمی‌رسد. بنابراین، باید تلاش کرد و نفس را به حال خود واگذاشت.

کسی که در لحظه عصبانیت خدا یا قرآن را انکار کند، کافر است و اگر پس از آن توبه نکند، کافر باقی می‌ماند. شخص باایمان سخن کفر بر زبان نمی‌آورد. تکرار عمل کافرانه و توجه به اینکه عصبانیت از جنود جهل و خصلتی شیطانی است، موجب کفر می‌شود.

تقوا نیرویی برای حفظ نفس از معاصی و رعایت ادب بندگی در برابر خداست. ورع، جلوه‌ای عالی از تقواست که انسان را از هرچه رنگ پلیدی و گناه دارد، حتی شبهات، فراری می‌دهد. تقوا دارای سه درجه است: ترک خلاف، ترک شبهات، و ترک حرام.

معرفت، درک چیزی از روی اثر آن با اندیشه و تدبر است و اخص از علم می‌باشد. علم به خدا به معنای احاطهٔ ذات اوست که ممکن نیست؛ اما معرفت خدا، اشراف بر آیات و نشانه‌های الهی است. انسان با شناخت خود، خدا را می‌شناسد؛ زیرا خود آیه و نشانهٔ خداست.

راضی واقعی به قضای الهی شدن، رسیدن به مقام والای رضاست که فراتر از عشق و محبت است. این مقام با طی کردن راه عشق و محبت الهی از طریق اطاعت، بندگی، تقوا، ورع و علم حاصل می‌شود. معرفت و تهذیب نفس، سفینه‌ای به سوی رضا است و داناترین مردم به خدا، راضی‌ترین آنهاست.

می‌توان با یک توبه واحد از همه گناهان توبه کرد، اما هر گناه تبعات و جبران مجزایی دارد. یادآوری و اعتراف به تک‌تک گناهان در درگاه الهی، اثر ژرفی بر دل و جان آدمی می‌گذارد و به جبران مجزای هر گناه کمک می‌کند.

برای حضور قلب در نماز، دوری از دنیا و رغبت به آخرت، تربیت، معرفت و تهذیب نفس مؤثر است. دقت در مقدمات نماز مانند وضو، تاثیر بسزایی دارد. نماز خود را آخرین نمازتان بدانید و عبارات و نیت‌ها را قبل از ادا، از دل بگذرانید؛ یعنی قبل از گفتن، با تمام وجود قصد کنید.

سریع‌ترین راه رسیدن به ۷۵ سرباز عقل، مراقبت از کتاب فطرت و باز نگه داشتن آن است. قرآن نمایی از کتاب فطرت است و با گشوده شدن دل به قرآن، پیوند انسان با عقل و جنودش محکم می‌شود. چنگ زدن جدی به قرآن و عترت، وجود انسان را مزرعه و گلستان مکارم الاخلاق و آبادگاه جنود عقل می‌سازد.

راضی واقعی به قضای الهی شدن، رسیدن به مقام والای رضاست که فراتر از عشق و محبت است. این مقام با طی کردن راه عشق و محبت الهی از طریق اطاعت، بندگی، تقوا، ورع و علم حاصل می‌شود. معرفت و تهذیب نفس، سفینه‌ای به سوی رضا است و داناترین مردم به خدا، راضی‌ترین آنهاست.

هرچند می‌توان به یک توبه واحد برای تمام گناهان اکتفا کرد، اما هر گناه تبعات خاص خود را دارد که بایستی مجزا جبران شود. همچنین، یادآوری تک‌تک گناهان و اعتراف به آن‌ها در درگاه حق، اثر ژرفی بر دل و جان آدمی می‌گذارد.

برای حضور قلب در نماز، دوری از دنیا و رغبت به آخرت، تربیت، معرفت و تهذیب نفس مؤثر است. دقت در مقدمات نماز مانند وضو، تاثیر بسزایی دارد. نماز خود را آخرین نمازتان بدانید و عبارات و نیت‌ها را قبل از ادا، از دل بگذرانید؛ یعنی قبل از گفتن، با تمام وجود قصد کنید.