اخلاق و عرفان

برای دائمی کردن اخلاص در حال اضطرار، باید به شناخت و محبت الهی، توفیق توبه از جانب خداوند، ملازمهٔ خلوت با مداومت فکر، قناعت، زهد، تقوا و خشیت توجه کرد. این عوامل به انسان کمک می‌کنند تا حالت اخلاص را حفظ کند.

عبارت «خودت باش» می‌تواند به معنای خروج از ایفای نقش دیگران، توهمات و تصورات باشد. این عبارت ممکن است خاستگاه فکری خاصی داشته باشد که نیاز به نقد و بررسی دارد تا معنای واقعی آن روشن شود.

روایات منسوب به امام علی (ع) در مذمت زنان، احتمالا توطئه‌ای علیه ایشان بوده است. حکمت «المرأة عقرب حلوة اللسبة» به زنی اشاره دارد که ظاهرش فریبنده و شیرین است اما باطن هلاک‌کننده‌ای دارد، مانند عقربی که نیشش شیرین است اما زهر کشنده دارد و باعث می‌شود انسان به جای گریز، جذب گناه شود.

عجب، فساد باطنی آمیخته با حسد است که درون آدمی را به پلیدی می‌کشاند و با آتشفشان کبر به خارج فوران می‌کند؛ در واقع کبر با عجب آغاز می‌شود. امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمودند: خودبینی شخص یکی از حسادت‌کنندگان عقلش می‌باشد.

مشاهدهٔ گناه دیگران توسط فرد صاحب کرامت یا دارای چشم برزخی، اگر صورت واقع باشد، پرده‌دری محسوب نمی‌شود؛ مانند مشاهدهٔ غیبت‌کننده به صورت سگی که گوشت مرده می‌خورد. اما رصد کردن کارهای پنهان مردم با چشم باطنی، عملی حرام است.

اگر خدا اراده کند چیزی پوشیده بماند، هیچ انس و جنی توان دریدنش را ندارد. ستاریت پروردگار، پرده رحمت الهی برای مؤمنان است، نه کافران و منافقان؛ چرا که خداوند چهره پلید منافقان و مشرکان را آشکار می‌کند. دنیا محل ابتلا و امتحان است و بروز آسیب‌ها موافق حکمت الهی است.

تفکر، آغاز جستجو و کاوش دل و جان برای یافتن حقیقت است. توجه، همسو کردن ابزار حسی با موضوع کاوش می‌باشد. تذکر، یافتن و رسیدن به آن حقیقت جستجو شده است که نتیجهٔ تفکر بوده و با روشن شدن دل به جمال حقیقت حاصل می‌شود؛ بنابراین تذکر بالاترین مرتبه را دارد.

ذکر باطن (سر) به معنای رسیدن به مقام شهود حق و لقاء الله است. این مقام، نتیجهٔ نهایی ذکر هفت عضو انسان (زبان، روح، جان، عقل، معرفت، سر و قلب) است که هر کدام استقامت و ذکر ویژه‌ای دارند و در نهایت به این مرحلهٔ والا می‌رسند.

در مورد افشای گناه کبیرهٔ پنهان دیگران، بایستی به مقتضای حال عمل کرد. اگر گناه تبعات اجتماعی دارد، باید با مراجع قانونی و شرعی تصمیم گرفت. اگر تبعات محدود است، باز هم باید بررسی کرد. اگر افشا باعث هتک حرمت شود، باید تمام جوانب را سنجید؛ گاهی کتمان و گاهی افشا ضرورت دارد.

هر کس با میل و توجه به سخن گوینده‌ای گوش دهد، او را پرستش کرده است. اگر گوینده از خدا سخن بگوید، خدا را پرستیده و اگر از زبان ابلیس سخن بگوید، ابلیس را عبادت کرده است. گوش دادن با اشتها و تمرکز به مطالب باطل، موسیقی حرام، خرافات و هر آنچه انسان را از یاد خدا غافل کند، مصداق پرستش ابلیس است.

آری، همانطور که شب قدر از هزار ماه بهتر است، می‌توان در یک شب با بهره‌گیری از اوقات خاص، دعاهای ماثور، اعمال صالحه و توبه نصوح، ره صدها سال را طی نمود و از حیطه زمان خارج شد. لیالی و ایام خاص و اوقات نیکو سکوهای پرش بندگی خدا هستند.

محبت امام زمان (عج) به شیعیانش فراتر از محبت والدین است؛ ایشان با شادی و غم شیعیان همراهند و دعای آنان را اجابت می‌کنند. این محبت شامل مؤمنان در هر کجای زمین است و هیچ مؤمنی بیمار نمی‌شود مگر اینکه ائمه (ع) نیز بیمار می‌شوند.

در زمان احساس دوری از امام زمان (عج)، باید با دل و جان به درگاه الهی روی آورده و با توسل به ایشان، طلب حضور و گشایش کرد. حضرت باب الله هستند و با دعا و تضرع می‌توان به ایشان نزدیک شد و از ایشان شفاعت طلبید.

توفیق عشق و عمل از جانب خداست و با پاسخ دادن به آن حاصل می‌شود؛ خداوند عشق و شوق عبادت را در دل انسان می‌پروراند. راه دیگر، طلب عشق و عمل از درگاه الهی است، چنانکه در دعا آمده: «خدایا! به ما ذکرت را الهام کن و مسیر و تدبیرمان را موافق اراده‌ات قرار ده.

برای رفع وسواس‌های اعتقادی و ایمانی که ناشی از القائات شیطانی است، توصیه شده اطراف خود را خلوت کنید، از طعام روحی خود هرچه غیر قرآن و عترت است بردارید و به ذکر «قل هو الله» مداومت کنید که اعجاز خواهد کرد. این اعمال به دفع این حالات و ایجاد آرامش کمک می‌کند.

عبارت «السهولة و ضدها الصعوبة» در حدیث جنود عقل به معنای نرمی و آسانی در رفتار فردی، اجتماعی، خانوادگی، دینی و سیر و سلوک است. این نرمی در برخورد، یکی از صفات مؤمن است که در عین تواضع و آسانی در رفتار، در اصول دین استوار و محکم است.

دلزدگی و کسالت در عبادت می‌تواند ناشی از عواملی چون عدم عمل به علم، توجه بیش از حد به دنیا و لهویات، پیروی از هوای نفس، ضعف ایمان، دوستی با اهل معصیت و عدم سلوک در وادی معرفت باشد. شناخت و معرفت امام و زهد در دنیا، طعم عبادت را در دل انسان به ظهور می‌رساند و نشاط عبادی را افزایش می‌دهد.

شتاب در انجام کاری که مردم خوش ندارند، باعث می‌شود دیگران ناخواسته و از روی نادانی درباره گوینده قضاوت‌های نادرست کنند. در بیان امور ناخوشایند باید با تأنی عمل کرد، مگر آنکه ضرورت ایجاب کند که در این صورت باید تبعات احتمالی قضاوت‌های نادرست را پذیرفت.

محبت واقعی به اهل بیت، همراه با عمل به سخنان و اطاعت از دستورات آنهاست. صرف دوستی و سخن گفتن بدون عمل، جایگاه دوزخ دارد، اما همراهی با اهل بیت در بهشت است. این محبت باید با تبعیت از دستورات الهی و پیروی از پیامبر (ص) همراه باشد تا مورد قبول واقع شود.

منظور از معقولات در حدیث، عبادت عقلانی است که ریشه در عقل دارد و از این رو ناب‌ترین و پربارترین عبادت عالم هستی به شمار می‌رود و ارزشی فراتر از عبادت روحانی دارد. این حدیث در کتب معتبر نیامده، اما با توجه به جایگاه عقل، مورد عنایت است.