حدیث و روایات

کتاب «مشکات نور» جامع‌ترین منبعی است که به صورت متمرکز به احادیث و روایات مربوط به معرفت نفس پرداخته است. همچنین با مراجعه به مطالب شفاهی و کتبی محفل انس با قرآن و اهل بیت مشکات نور و کتاب مفاتیح الحاجات می‌توان به این روایات دست یافت.

الواح، صفحاتی بودند که آیات تورات بر آن‌ها منقوش شده بود و جنس آن‌ها از زبرجد بهشتی یا زمرد سبز بود. این الواح در واقع مصحف تورات محسوب می‌شوند و نزد حضرت بقیةالله الاعظم (عج) محفوظ است. برخی روایات نیز اشاره دارند که الواح در اثر غضب حضرت موسی (ع) شکسته و برخی باقی مانده‌اند.

برای یافتن روایات مربوط به معرفت نفس یا انسان‌شناسی، می‌توان به کتب روایی و حدیثی معتبر مراجعه کرد. در کتاب کافی، فصل‌های مربوط به توحید، صفات خداوند و خلقت انسان، و در نهج‌البلاغه و صحیفه سجادیه نیز مباحث مرتبط با معرفت نفس و جایگاه انسان در عالم یافت می‌شود.

امکان تصرف در برخی نسخه‌های رساله ذهبیه در طول تاریخ وجود دارد. برای رسیدن به باور انتساب واقعی این رساله به امام رضا(ع) و تمییز مطالب صحیح از ناصحیح، نیاز به کارشناسی و تحقیق گسترده است و شتاب در رد یا قبول این انتساب نارواست. تحقیق جامع نیازمند فرصت بیشتری است.

سند حدیث تنها ملاک توثیق یا تضعیف آن نیست و متخصصان حدیث با قرائن خاصی نظر می‌دهند. علامه عسکری رساله ذهبیه را به امام رضا(ع) نسبت می‌دهند، اما باید توجه داشت که احتمال آسیب و تصرف در نسخه‌های آن در طول تاریخ وجود دارد و نیاز به تحقیق و اجتهاد برای تمییز مطالب صحیح از ناصحیح است.

ظاهر به تنهایی ملاک مسلمانی نیست، بلکه انسان و مؤمن واقعی کسی است که هم ظاهرش آراسته باشد و هم باطنش زیباتر از ظاهرش. حدیثی که به آن اشاره شده، به جای بیان ملاک‌های مسلمانی، به خصوصیات افرادی که به کمال عقل رسیده‌اند اشاره دارد و نباید آن را با ملاک‌های کلی اسلام اشتباه گرفت.

نفی صفات از ذات حق، کمال توحید است و به معنای برتری خالق بر صفات است. صفاتی چون رحمانیت و علم، مخلوقند و ذات حق از آنها منزه است. خالق برتر از صفات مخلوق است و درک ذات حق با صفات ممکن نیست.

علم خدا به صفات ازلی است، نه خود صفات. صفات و اسماء مخلوقند و واسطه‌ای بین خدا و خلق برای عبادت و دعا هستند. خداوند قدیم است و صفات مخلوقند. بنابراین، نفی صفات به معنای نفی علم ازلی خدا نیست، بلکه به معنای مخلوق بودن صفات و اسماء است.

روایت اجتناب گوسفندان از آب فرات به دلیل غم شهادت امام حسین، مرسل و ضعیف شمرده شده است. شبهات مطرح شده درباره اقامت حضرت اسماعیل در مکه، علم غیب انبیا و انقراض نسل در کربلا با تحلیل روایات مشابه و حکمت الهی قابل پاسخ است. اقامت اصلی حضرت اسماعیل در مکه منافاتی با سفر ایشان به مناطق دیگر ندارد و علم غیب انبیا نیز به معنای احاطه کامل بر همه امور نیست.

مراد از علوم شیطانی در خطبه اشباح، علومی است که یادگیری آن واجب نیست و شیطان انسان را به سوی آن‌ها سوق می‌دهد، نه علوم قرآنی و عترتی. آموختن این علوم به منزله جنگ با خداست و باید به آنچه قرآن و سنت راهنمایی می‌کنند اکتفا کرد.

در پاسخ به پرسشی درباره وجود روایتی مبنی بر روزه گرفتن در شب اول محرم به نیت حضرت علی اصغر یا حضرت زکریا برای بچه‌دار شدن، اعلام شده است که چنین روایتی یافت نشده است. این پاسخ بر اساس جستجو و عدم یافتن مدرک معتبر ارائه شده است.

نقد دیدگاه حسن زاده در فصوص الحکم مبنی بر اعلمیت موسی از هارون در توحید و اینکه عبادت عجل عبادت حق است، با تأکید بر اینکه شرک و بت‌پرستی سیاست شیاطین است و تکذیب آیات الهی است. این تحلیل‌ها تکذیب آیات الهی و به سخره گرفتن کلام الهی است و مجازات سخت گوساله پرستی قوم بنی اسرائیل نشان از خبیث ترین عمل مشرکانه میباشد.

نقد مطلب حسن زاده آملی دربارهٔ قعر جهنم با استناد به آیات قرآن مبنی بر اینکه جهنم برای کافران آماده شده و عذابشان تخفیف نمی‌یابد. تناقضات شدید در برخی دیدگاه‌ها مطرح شده و با استناد به آیاتی از سوره بقره، فاطر و نساء، بر عدم تخفیف عذاب کافران تأکید شده است.

گناهان کبیره در قرآن شامل شرک به خدا، یأس از رحمت او، ایمنی از مکرش، عقوق والدین، قتل نفس، نسبت ناروا به پاکدامن دادن، خوردن مال یتیم، فرار از جهاد، خیانت در بیت‌المال، نپرداختن زکات، شهادت دروغ، میگساری، ترک نماز و پیمان‌شکنی است. گناه صغیره یا لمم، به معنای قصد گناه بدون انجام آن است.

تعلیمات قرآنی با اخذ اجرت حرام است، اما بیت المال موظف به تامین معاش معلم قرآن است. هر کس تعلیمات دینی را ابزار تجارت و تامین روزی خود قرار دهد، عملش مذموم است. نیت، شاکلهٔ اعمال است و اگر دین ابزار تجارت شود، ظلم به دین است.

با همهٔ مردم، چه مؤمن و چه مخالف، باید به نیکی سخن گفت. با مؤمنان باید گشاده‌رو بود و با مخالفان با نرمی و مدارا سخن گفت تا به سوی ایمان کشیده شوند و خود و دیگر مؤمنان را از گزند آنان مصون داشت. حتی برخورد خشن و سخت‌گیرانه نیز باید در کمال نیکویی انجام شود.

فرمان الهی به آتش برای سرد شدن بر ابراهیم (ع) از نوع اذن تشریعی بوده است، به این معنا که آتش می‌توانسته از آن تخطی کند و در صورت نافرمانی، مستحق تنبیه می‌شد. اگر فرمان تکوینی صادر شود، هیچ مانعی در وقوع آن نیست و هیچ آفریده‌ای نمی‌تواند سرپیچی کند.

بحارالانوار اقیانوسی عظیم و دایره‌المعارفی شیعه است که علامه مجلسی تمام روایات را گردآوری کرده است. این کتاب در کنار جواهرات گرانبها، ممکن است خس و خاشاکی نیز داشته باشد، اما صیادان جواهر با غواصی در آن، سنگ و خس را رد کرده و به جان فروزان ستارگان دست می‌یابند. علامه به احادیث ضعیف اشاره و نقد کرده است.

معیار پرسیدن سوال، هدف و مقصد آن است؛ سوالاتی که برای فهم احکام عملی، رسیدن به شناخت برتر و دست‌یابی به اسرار عالم هستی باشد و شور و شوق عبادت را تقویت کند، لازم و ضروری است. سوالات غیرضروری که برای امتحان، به زحمت انداختن یا خودنمایی پرسیده شوند، مذموم هستند. هر سوالی که به خاطر قرب الهی باشد، واجب است.

اسراف کننده کسی است که آنچه را برایش ضرورتی ندارد خریداری، می‌پوشد یا می‌خورد. تعویض زودهنگام مبلمان، وسایل الکترونیکی یا لباس در حالی که هنوز قابل استفاده هستند، با توجیه شان مالی و اجتماعی، اگر نیازی به آن نباشد، مصداق اسراف مذکور در حدیث است. مال امانتی است که باید در مسیر رضای خدا خرج شود.