قرآن و تفسیر

مراحل سلوک عرفانی که توسط بزرگان مانند عطار تعیین شده، با یکدیگر متفاوت است و تطبیق روشنی در آموزه‌های دینی ندارد. الگوی سلوک ما پیامبر (ص) است و باید به قرآن و عترت تمسک جست. مراحل ذکر شده در آیات، اشاره به علم لایتناهی خدا دارد نه مراحل سلوک سالک.

سرپرستی مرد بر زن، حکمی الهی است که با وجود پرداخت هزینه‌های زندگی توسط زن، همچنان پابرجاست. این سرپرستی به معنای برتری تقوایی یا معنوی مرد نیست و اطاعت زن از مرد تنها در چارچوب فرمان الهی و در صورت عدم مخالفت با آن صحیح است. خداوند در قرآن برتری را بر اساس تقوا قرار داده است.

منازل هفتگانه عرفان که توسط عرفا مطرح شده، برگرفته از دیوان عطار نیشابوری است و انطباقی با آموزه‌های دینی، قرآن و سنت ندارد. این منازل مغایرت‌های آشکاری با تعالیم قرآن و سنت دارد و برای طی طریق حق، باید سوار بر کشتی اهل بیت علیهم السلام شد.

هیچ امتزاجی بین پاکی و پلیدی وجود ندارد؛ شجرهٔ طیبه و شجرهٔ خبیثه در روی زمین هیچ امتزاجی ندارند، همان‌طور که نور با پلیدی نمی‌آمیزد. اگرچه ممکن است از نسل حضرت ابراهیم (ع) انسان‌های غیر طیب به دنیا آمده باشند، اما این به معنای یکی بودن اصل آن‌ها نیست، زیرا خداوند طیب و خبیث را به هر طریقی که اراده کند خارج می‌سازد.

سایه در بهشت نمادی از رحمت، پوشش، آثار نیکویی‌ها و ابزاری برای تعدیل و تلطیف است. برخلاف سایه عذاب که دردناک و از جنس آتش است، سایه بهشت لذت‌بخش و دائمی است و می‌تواند تمثیلی از حضور و الطاف حضرات علی و فاطمه (س) باشد که عظمت وجودی آن‌ها را قابل تحمل می‌کند.

درخت زیتون در آیه نور (آیه ۳۵) تمثیلی از هدایت الهی در قلب مؤمن است و در تفسیر قمی، این درخت به رسول خدا (ص) و امیرالمؤمنین (ع) تشبیه شده است. همچنین، درخت زیتون در طور سینا (مومنون ۲۰) نماد مؤمن است که نورش از هدایت الهی سرچشمه می‌گیرد و تجلی‌گاه آیه نور است.

در قرآن به صورت مکرر به هفت آسمان اشاره شده است، اما عوالم دیگری نیز وجود دارند. بر اساس تفسیری از آیه «و السماء رفعها و وضع المیزان» در نور الثقلین، آسمان به رسول خدا (ص) و میزان به امیرالمؤمنین (ع) تفسیر شده است. این تفسیر نشان می‌دهد که آسمان دارای حقیقت باطنی است که فراتر از هفت آسمان مادی است و تکرار این اشاره در قرآن می‌تواند به همین حقیقت باطنی و اهمیت آن اشاره داشته باشد.

حکمت درآوردن کفش در آیه «فاخلع نعلیک» دو وجه دارد: ظاهری، احترام به وادی مقدس طوی است. وجه باطنی آن، خالص کردن محبت برای پروردگار، خالی کردن دل از محبت غیر خدا و رسیدن به توحید حب است.

حضرت خضر به علم لدنی دست یافت زیرا رحمت الهی به او عطا شده بود و علم فراوانی از نزد خدا آموخت. او از آب حیات نوشید و تا زمان دمیده شدن صور زنده خواهد بود. موسی (ع) نیز به دنبال مجمع البحرین و رسیدن به این مقام بود.

إنا لله و إنا إلیه راجعون» اقرار به مالکیت خدا بر ما و اقرار به مرگ است. این ذکر، تایید قانون مرگ و حاکمیت مطلق خداست و نباید با مفاهیم شرک‌آلود مانند وصل شدن به ذات حق یا یکی شدن با او اشتباه گرفته شود. این آیه اشاره به مبدأ و مقصد وجودی ما دارد.

قرار دادن کلمه «إذ» به عنوان مفعول فعل محذوف در تمام آیات قرآن، یک تفسیر ادبی است که ممکن است با نفی حضور پیامبر در برخی وقایع تاریخی توسط خود قرآن در تضاد باشد. باید به قرائن و سیاق آیات توجه کرد و صرفا بر اساس یک قاعده ادبی، معنای آیات را تعیین نکرد.

ترجمه تحت‌اللفظی قرآن خود یک تفسیر ساده محسوب می‌شود. آوردن تاویلات روایی در ترجمه روان، شاهکاری در علوم قرآنی است و اشکالی ندارد، به شرطی که با استناد به روایات معتبر باشد. استفاده از ترجمه بر اساس تاویلات روایی، حتی در ذیل آیات، می‌تواند بازخورد مثبتی داشته باشد.

قرائات مختلف قرآن به اختلاف لهجه‌ها و اجتهاد راویان مربوط می‌شود، نه تحریف. امام باقر (ع) فرمودند که قرآن واحد است و از پیشگاه خدای یگانه نازل شده و اختلافات از راویان بر آن وارد می‌شود. اجماع علمای شیعه بر این است که قرآن کنونی همان قرآن کامل و جامع است و هرگز تحریف نشده است.

ذبح عظیم در آیه «وفدیناه بذبح عظیم» به حضرت امام حسین (ع) اشاره دارد. حضرت ابراهیم (ع) آرزو کرد که کاش فرزندش اسماعیل را به دست خود قربانی می‌کرد تا به بالاترین درجات ثواب در مصائب برسد، اما خداوند به او وحی کرد که فدا شدن فرزندش حسین (ع) به دست دشمنان، دردناک‌تر و موجب اجر بیشتر است.

علم بشر به ابعاد هستی بسیار اندک است و بسیاری از عوالم ناشناخته‌اند که حتی ذهن بشر به آنها خطور نکرده است. قرآن و احادیث به وجود عوالم متعدد اشاره دارند و رهیابی به آنها نیازمند توسل به اهل بیت (ع) است. خداوند آسمان‌ها و زمین را از هم گشود و هر چیز زنده‌ای را از آب قرار داد.

حرمت شراب در قرآن کریم به صورت تدریجی نازل شده است. ابتدا در سوره نحل به عنوان یکی از مواهب الهی که ممکن است مورد سوء استفاده قرار گیرد معرفی شده، سپس در سوره بقره گناه و زیان آن بیشتر از منافعش دانسته شده و در نهایت در سوره مائده به عنوان عملی پلید و شیطانی که باید از آن دوری کرد، معرفی شده است.