قرآن و تفسیر

آیات ۷ و ۸ سوره زلزال بیان می‌کنند که هر کس ذره‌ای نیکی کرده باشد آن را می‌بیند و هر کس ذره‌ای بدی کرده باشد آن را می‌بیند. در پاسخ آمده است که کافر عمل نیکش را در دنیا می‌بیند و در آخرت پاداشی ندارد، اما نتیجه زشتی عملش را به تمام و کمال دریافت می‌کند. مؤمن نیز نتیجه نیکی‌اش را در آخرت می‌گیرد و از زشتی‌هایش رنج می‌برد و سپس بخشیده می‌شود، هرچند برخی اعمال قبیح ممکن است با رنج‌های روز جزا ادامه یابد.

آیه ۷۹ سوره واقعه «لا یمسه إلا المطهرون» می‌فرماید که قرآن را جز پاکان مس نمی‌کنند. این پاکان شامل فرشتگان، اهل بیت (ع) و مؤمنان به میزان مراتب پاکی‌شان می‌شوند. درک حقایق باطنی قرآن تنها با پاکی مطلق و تأییدشدگان به آیت تطهیر الهی ممکن است.

سایه هر شیء، نمایش آن در برابر نور است و با طلوع و غروب نور، ظهور و محو می‌گردد. پیکره و حقیقت موجودات تابع و مقهور حقیقت محیط بر خود هستند. موجودات با عبادات خود زیبایی خالق را به نمایش می‌گذارند و به باطن و تکوین به خدا سجد می‌کنند، حتی اگر با تمرد همراه باشد، زیرا جز اراده حق در خارج تحققی نیست.

مراد از بهشت و جهنم در آیه ۱۰۷ سوره هود، بهشت و جهنم برزخی است، یعنی قبل از قیامت کبری مؤمنان و کافران تا زمانیکه آسمانها و زمین در محلشان پا بجا هستند در بهشت و یا جهنم برزخی خواهند بود. آیه ۴۸ سوره ابراهیم اشاره به آغاز قیامت کبرا و تبدیل زمین و آسمان‌ها دارد.

برای کار در مورد نص قرآن، منابعی چون تفسیر نور الثقلین، البرهان فی تفسیر القرآن، مجمع البیان، اصول کافی (کتاب فضل القرآن)، بحارالانوار، فقه القرآن، متشابه القرآن و مختلفه، وسائل الشیعه، التبیان فی تفسیر القرآن، زبده البیان فی أحکام القرآن و صحیفه سجادیه (دعای ۴۲) پیشنهاد می‌شود.

استفاده مکرر از «ان» در قرآن برای توجه دادن به امور جدی، بیان قطعیت، امید دادن، انذار، رفع شک و تردید، وضع قوانین، بیان وقایع مهم تاریخی، ترسیم جزئیات آخرت، بیان حقایق، تفسیر، تحریک تعقل و رسیدن به یقین است.

تبیین آیه «أن الأرض یرثها عبادی الصالحون» بیان می‌کند که بندگان شایسته وارث زمین خواهند شد، اما این ارث برخلاف ارث بهشت که جاودانه است، تا سررسید عمر و بقای زمین خواهد بود. خلود هر امری به خواست خداست.

صلوات خداوند بر پیامبر و ائمه، رحمتی ویژه و بی‌مانند است که از جنس رحمانیت و رحیمیت عام الهی نیست. صلوات از جانب خدا به معنای رحمت، از سوی فرشتگان به معنای تزکیه و از سوی مردم به معنای دعا است. «تسلیم» نیز به معنای پذیرش اوامر الهی است.

انسان پیوسته در معرض امتحانات الهی قرار دارد و هیچ گریزی از آن نیست. آیه ۱۰۹ سوره انعام به این معنا نیست که انسان نباید خود را در معرض امتحان قرار دهد، بلکه باید از خدا توفیق سربلندی در امتحاناتش را طلب کند.

قرآن و دعاهای ماثور مانند صحیفه سجادیه، دارای بطون، اشارات، لطایف و حقایق عمیقی هستند که در هیچ ترجمه‌ای به طور کامل گنجانده نمی‌شود. اکتفا به ترجمه به معنای راضی شدن به حداقل بهره‌مندی از این گنجینه عظیم است و فضیلت خواندن متن عربی را ندارد.

حضرت موسی علیه السلام در کنار حضرت خضر، همچون شاگردی علوم ناشناخته‌ای آموخت و عدم صبرش باعث تحدید علوم ماخوذه شد، نه تنزل رتبه نبوت. انسان‌های شایسته با علم به اینکه ماوراء هر حادثه تاویل و حکمتی نهفته است، صبر پیشه می‌کنند و این صبر باعث ترفیع درجات علمی آنها می‌گردد.

اسماء حسنای الهی دارای مراتب و مقامات ویژه‌ای هستند و برخی اصل و ریشهٔ دیگران محسوب می‌شوند، اما همه به یک مرجع واحد رجوع دارند و با هر کدام می‌توان خدا را خواند. این بدان معناست که هرچند تفاوت رتبی وجود دارد، اما همهٔ اسماء به ذات واحد الهی بازمی‌گردند و می‌توانند وسیلهٔ دعا و خواندن او باشند.

شاکله به معنای مغز مرکزی نیت آدمی است که از خمیرمایه و نیت شکل می‌گیرد و عمل از آن نشأت می‌گیرد. ارتباط آن با طینت و خلقت از آب شیرین و شور نیاز به بررسی بیشتر دارد، زیرا هرچند طینت می‌تواند مبنای شاکله باشد، اما شاکله خود نیت و جهت‌گیری درونی انسان است.

منظور از "آب فراوان" در آیه ۱۶ سوره جن، استقامت و پایداری در طریق عبادت و بندگی الهی، تمسک به ثقلین و ثبات قدم بر راه ولایت حضرات معصومین علیهم السلام است. این پایداری موجب سیراب شدن از رحمت الهی می‌شود.

صرف ورود به جهنم نشان عذاب آنها محسوب نمی‌شود. بت‌هایی که مشرکان می‌پرستیدند به دو دسته تقسیم می‌شوند: اول، اشیائی که به پرستیده شدن راضی بودند (مانند بت سنگی یا انسان‌هایی چون فرعون) و دوم، اشیائی که خودشان راضی به پرستیده شدن نبودند. دسته اول به همراه پرستندگانشان عذاب می‌شوند، اما دسته دوم عذاب نخواهند شد.

در آیه ۳۸ سوره بقره، عبارت "اهبطوا منها جمیعا" می‌تواند به آدم، حوا، ابلیس و اعوان او، یا ذریه‌های موجود در صلب آدم که در خوردن شجر مشارکت داشتند، اطلاق شود. این آیه به هبوط دسته‌جمعی از بهشت اشاره دارد و ماهیت وجودی حضرت آدم با دیگران متفاوت بوده است.

مراد از "کنتم امواتا" در آیه ۲۸ سوره بقره، نبودن حیات دنیوی است. انسان‌ها در اصلاب پدرانشان در حکم مردگان بودند و پیش از خلقتشان به مرده اطلاق نمی‌گردد. این آیه به مراحل مختلف حیات و مرگ انسان اشاره دارد، از جمله حیات در اصلاب، مرگ دنیوی، حیات در قبر و حیات در قیامت.

مراد از «حجاره» در آیه ۲۴ سوره بقره، اصنام و بت‌ها هستند که مورد پرستش قرار گرفته‌اند، نه سنگ‌هایی که نافرمانی کرده باشند. این آیه دلیلی بر عذاب و مواخذه موجودات بی‌جان مانند سنگ نیست، بلکه به بت‌هایی اشاره دارد که در کنار مشرکان در جهنم خواهند بود.

خداوند همه موجودات را از یک منبع واحد و با حسن الهی آفریده است. آفرینش انسان از گل آغاز شد و سپس با جهاز اختیار، تنوع هستی شکل گرفت. آیه ۴۵ سوره نور و آیه ۷ سوره سجده به خلقت موجودات از آب و آغاز آفرینش انسان از گل اشاره دارند.

آیه ۸۲ سوره نمل بیان می‌کند که در آستانه رستاخیز، جنبنده‌ای از زمین خارج می‌شود که با مردم سخن می‌گوید و اعلام می‌کند که آنان به آیات الهی ایمان نمی‌آوردند. بر اساس روایات ثقلین، این جنبنده، امیرالمؤمنین علیه‌السلام است که در آخرالزمان با هیبتی خاص برای انجام مأموریت‌های ویژه ظهور می‌کند.