قرآن و تفسیر

فرشتگان پیش از خلقت انسان، از فساد و خونریزی او خبر نداشتند، بلکه اعمال مفسدانه نسناس‌ها و اجانین پیشین را که در زمین زندگی می‌کردند، با خلقت جدید قیاس می‌کردند و تصور می‌کردند انسان نیز مانند آن‌ها خواهد بود.

بله، «اسماء هؤلاء» که خداوند به حضرت آدم علیه السلام آموخت، از جمله مصادیق غیب آسمانی بود که بر فرشتگان پوشیده بود و آنان از طریق حضرت آدم از آن آگاه شدند.

حکمت بیان «بأسماء هؤلاء» (اسماء حسنی الهی که همان ائمه علیهم السلام هستند) در خلقت انسان این بود که فرشتگان با اطلاع از مقام ایشان، پذیرفتند که انسان با وجود فساد و خونریزی، شایسته خلافت الهی است. فرشتگان در ابتدا انسان را با موجودات مفسد پیشین قیاس می‌کردند، اما با علم به مقام ائمه، متوجه شدند که از نسل آدم انسان‌های شایسته‌ای ظهور خواهند کرد.

پرسش خداوند از حضرت عیسی (ع) در آیه ۱۱۶ سوره مائده، استفهامی یا بازخواستی نیست، بلکه تمهیدی برای مجازات قوم مشرکی است که عیسی را می‌پرستیدند. در واقع، این پرسش مقدمه محاکمه آن قوم است و عیسی به عنوان شاهدی برای رد عذر آنها استفاده می‌شود. همچنین، عیسی (ع) با محکوم کردن قوم، از آنها برائت می‌جوید.

عنوان «اولوا الامر» مختص معصومین (ع) است و به هیچ کس، حتی بالتبع، اذن تصرف داده نشده است. شیعیان و نایبان تنها تحت اولوا الالباب قرار می‌گیرند و استفاده از القاب مخصوصه نوعی تصرف محسوب می‌شود و هر کسی باید جایگاه خود را بشناسد.

امر» در آیات قرآن معانی متعددی از جمله طلب، فرمان، حکم، شیء، شأن، فعل، کار شگفت‌انگیز، اتفاق، ظرف، قضیه، مسأله، نظام، شغل، اجرا، موثوق و معتبر، جریان و چگونگی را در بر می‌گیرد. اولوا الامر (صاحبان امر) کسانی هستند که بر این موارد عمارت، صدارت، ولایت، حاکمیت، ریاست، مدیریت و رهبری دارند و مردم باید در تمام مسائل زندگی فردی و اجتماعی از آن‌ها تبعیت کنند.

عبادت تکوینی به معنای نفس آفرینش و جان مخلوقات است که سامانه ثابت و دائمی عبادت و بندگی است و ربطی به اعمال و آداب خاص عبادی ندارد. عبادت تشریعی نیازمند عمل به تکالیف و وظایف الهی است و ریا یا ناخالصی در آن اعتبار ندارد و منجر به شرک و عقاب می‌شود.

آیه «ءاتی الرحمن عبدا» بیانگر این حقیقت است که هیچ مخلوقی، اعم از نیکوکار یا بدکار، نمی‌تواند از دایره بندگی و حکومت الهی خارج شود. همه موجودات در ذات خود بنده محض خدا هستند، اما انسان‌های مختار باید با حسن اختیار خود، بندگی‌شان را اثبات کنند. این آیه به این معنا نیست که کافر با سجده بر بت، به خدا سجده می‌کند، بلکه نشان می‌دهد که همه در نهایت تحت سلطنت الهی قرار دارند.

همه مخلوقات عالم در عالم تکوین، به دلیل قرار گرفتن در دایره خلقت، صناعت، حیات، حکومت و الوهیت الهی، در عبادت محض او هستند. اما در عالم تشریع، انسان‌ها باید با اختیار خود، انقیاد و بندگی را اثبات کنند و مطیع دستورات الهی باشند. خلقت، علم تشریع با عبادت اختیاری معنا می‌یابد.

منظور از «المرء و قلبه» در آیات قرآن، اشاره به اجزای وجودی انسان است که قلب، سامانه ارتباطات، اطلاعات، احساسات، عبادات، نیات و تصمیمات اوست و حقیقت انسان از قلبش متمایز است. خداوند حائل بین انسان و قلب اوست و تا اذن او صادر نشود، هیچ ارتباطی برقرار نمی‌شود. خداوند از خود ما نیز به ما نزدیک‌تر است، زیرا هستی ما به او وابسته است.

علم غیب مختص خداوند است و به هر کس بخواهد اعطا می‌کند. آیه اول (مائده ۱۱۹) درباره پرسش استفهامی خداوند از عیسی (ع) است، نه نفی علم ایشان. آیه دوم (توبه ۱۰۱) نیز علم پیامبر (ص) را محدود می‌داند، اما علم غیب اعطایی به اولیاء را نفی نمی‌کند. علم غیب اعطایی تنها از جانب خداوند است و تا زمانی که او نخواهد، کسی عالم به غیب نمی‌گردد.

حیا و ملاحظه عاطفی پیامبر (ص) نسبت به مردم، نکته‌ای مثبت و نشانه محبت ایشان در هدایت امت است. خداوند برای دفاع از رسولش، مردم را توبیخ می‌کند و پیامبر نیز از اوامر الهی تخلفی نداشتند. خداوند، پیامبر را از زحمت افزون‌تر در هدایت امت معاف می‌دارد.

آیه ۱۲۱ سوره انعام که می‌فرماید «از آنچه نام خدا بر آن برده نشده نخورید»، شامل دو مورد است: اول، تحریم ذبح حیواناتی که نام خدا هنگام ذبح بر آن‌ها ذکر نشده باشد. دوم، غذایی که نام خدا بر آن برده نشده، شیطان در آن شریک شده و نوعی مسمومیت معنوی در آن ایجاد می‌کند.

هر امری که به ظهور نرسیده غیب محسوب می‌شود و قرآن به عنوان ام الکتاب دارای بواطنی است که مقام غیب الغیوب را می‌رساند. ام الکتاب بودن امام نیز مبدأ ظهور و بروز علوم پنهان و آشکار خداست؛ حتی خود پیامبر (ص) و خاندان پاکشان برای خودشان غیب الغیوب خدا هستند.

خداوند در قرآن امر فرموده او را با نام‌های نیکویش بخوانیم. رسول خدا (ص) نیز با جمع کردن علی، فاطمه، حسن و حسین (ع) برای ابتهال (دعای لعنت بر معاندان)، نشان می‌دهد که می‌توان با این حضرات خدا را خواند و این جایگاه آنان را به عنوان اسماء حسنای الهی اثبات می‌کند.

حدیث «من وسیله اویم» در تفسیر آیه ۳۵ سوره مائده، به این معناست که اهل بیت (ع) وسیلهٔ تقرب به خدا و رسیدن به رضوان الهی هستند. این مقام، مختص رسول خدا (ص) و ذریهٔ ایشان است و در برخی روایات، وسیله به معنای درجهٔ پیامبر (ص) در بهشت نیز آمده است. اختلاف صفحات کتاب مناقب به سال چاپ و تدوین آن مربوط است.

خداوند همه انسان‌ها را از یک نفس واحد آفریده است، همانطور که در آیه ۱۸۹ سوره اعراف آمده. پیامبر اکرم (ص) نیز مانند سایر انسان‌ها از این نفس واحد خلق شده‌اند و در عالم هستی امتیاز ویژه‌ای نسبت به دیگران نداشتند. ایشان با حفظ و ارتقای نفس خود به مقام اشرف مخلوقات رسیدند و نفس پاک ایشان الگویی برای تربیت و پرورش نفوس است.

تغییر خلق خدا در آیه نساء/۱۱۹ به معنای تغییر دین و امر الهی است، اما جراحی زیبایی بینی نیز می‌تواند از مصادیق تغییرات غیرمتعارف در خلقت محسوب شود، هرچند فطرت الهی و نور ولایت قابل تغییر و خاموش شدن نیست. مصادیق دیگر شامل تغییر جنسیت و عقیم‌سازی است.

آب در آیه «بگو:به من خبر دهید ،اگر آب آشامیدنی شما به زمین فرو رود ،چه کسی آب روان برایتان خواهد آورد؟» (الملک:۳۰) کنایه از امام غائب است. اگر امام غائب شود و ندانیم کجاست، چه کسی امام ظاهری می‌آورد تا اخبار آسمان و زمین و حلال و حرام را بیاورد؟ تأویل این آیه هنوز نیامده است.

قرآن کلام الهی است که مرزهای زمان و لازمان را درنوردیده و علم خداوند به خلقت و فنای جهان یکسان است. زمان مفهومی حقیقی و پیچیده است و نباید آن را صرفا انتزاعی دانست، بلکه باید با دقت به آیات الهی نگریست.