قرآن و تفسیر

امنیت مکه به عنوان «بلد امین» در آیه ۳ سوره تین، وظایفی را برای انسان‌ها جهت رعایت حرمت آن مقرر می‌کند و آن‌ها را ملزم به عدم تعرض می‌سازد. این امنیت به معنای وجود نیروی الهی مانع تعرض یا بلایای طبیعی نیست، بلکه ابزاری امتحانی برای سنجش رفتار انسان‌ها در برابر حرمت الهی است.

پیامبر اسلام (ص) مخاطب آیه «یا أیها الذین آمنوا اتقوا الله وابتغوا إلیه الوسیله...» هستند، اما نه به عنوان کسی که باید وسیله بجوید، بلکه خودشان مصداق وسیله هستند. ایشان می‌توانستند با توسل به خودشان، که محبوب‌ترین خلق خدا هستند، به سوی خداوند تقرب جویند. این امر با توجه به جایگاه ویژه ایشان نزد خداوند امکان‌پذیر است.

احسان به والدین در سوره انعام، پس از برشمردن حرام‌ها و در کنار توحید آمده است تا بر اهمیت فوق‌العاده آن تأکید شود. امر به احسان به والدین، در واقع نهی قوی از عقوق و بی‌احترامی به آنان است؛ به گونه‌ای که حتی کوچکترین بی‌احترامی، مانند گفتن «اف»، ممنوع شمرده شده است.

درخواست همسر فرعون برای خانه‌ای «عندک» در بهشت، به معنای نهایت قرب و ارتباط بی‌واسطه با خداوند است، نه مکانی فیزیکی. این عبارت نشان‌دهندهٔ رسیدن به بالاترین درجه محبوبیت نزد خدا و خلوت با او بدون هیچ حجاب و مانعی است.

سوره یاسین به دلیل جامعیت معارف الهی، شامل بودن مفاهیم توحید، نبوت، معاد، و جایگاه اهل بیت (ع)، قلب قرآن نامیده می‌شود. این سوره مرکز ارتباطات، احساسات، توجه، جذب، و پایگاه صدور فرامین الهی است. همچنین «قلب» به معنای عزیز و گرامی بودن نیز تفسیر شده است.

عجل» در آیه ۳۷ سوره انبیاء به سرشت شتاب‌زده انسان اشاره دارد که می‌تواند لازمهٔ تکامل و اقبال به سوی خیر باشد. اما اگر این شتابزدگی از کنترل عقل خارج شود و تحت تأثیر هوای نفس قرار گیرد، به سوی شر سوق می‌دهد. این صفت با شتابزدگی که از جنود جهل است، مرتبط است و می‌تواند انسان را در مسیر انحطاط قرار دهد.

فعل «أوتیتم» در آیه ۸۵ سوره اسراء به عموم مردم اشاره دارد و بیان می‌کند که علم الهی کران‌ناپذیر است و آنچه به انسان‌ها داده شده، تنها اندکی از آن است. حتی پیامبر اسلام (ص) و ائمه اطهار (ع) نیز که مدینه علم نبی هستند، علمشان در برابر علم بیکران الهی قلیل محسوب می‌شود. علوم عامه مردم نیز در مقایسه با این علم قلیل، بسیار ناچیز است.

شناخت شیطان از انسان ناقص بود و قضاوتش با کبر و غرور آمیخته بود. او با قیاس اشتباه خود از آتش و گل، مرتکب خطای بزرگی شد و به همین دلیل مهلت یافت تا آزمایش الهی کامل شود. این قیاس جاهلانه، اولین خطای شیطان بود که منجر به رانده شدنش از درگاه الهی شد.

در دعای پنجاه صحیفه سجادیه، به نظر می‌رسد منظور از «اسراف» در ترجمه، «زیان» (ضرر) بوده است، نه «زبان». این دعا به آیه ۵۳ سوره زمر اشاره دارد که می‌فرماید: «ای بندگان من که در جنایت به خویش (به واسطه گناه) از حد گذشتید، از رحمت خدا نومید مگردید». این آیه دربارهٔ اسراف بر خویشتن و بخشش همه گناهان توسط خداوند از طریق توبه است.

شیطان از اغوای مخلصین اظهار عجز می‌کند، اما بر مؤمنان متوکل تسلط ندارد به این معنا که قادر نیست بر دین آنها تسلط یابد، هرچند ممکن است بر جسم آنها غلبه نموده یا آنها را اغوا نماید. تسلط شیطان تنها بر کسانی است که او را دوست می‌دارند و به خدا شرک می‌ورزند.

امت به جماعتی گفته می‌شود که دارای اصل و ریشهٔ واحد، قانون و هدف مشترک باشند. این اشتراک می‌تواند در دین، زبان یا مکان باشد. در لغت، «امت» به معنای قصد است و کسانی که قصد مشترک دارند، امت نامیده می‌شوند. حتی پیامبران الهی مانند ابراهیم (ع) که تنها موحد آن زمان بودند، به تنهایی یک امت شمرده شده‌اند.

مبدأ و مقصد دعا خداست. دعای توسل نوعی طلب شفاعت از معصومین برای حاجات به سوی خداست و اگر با قصد لبیک به فرمان «ابتغاء وسیله» (مائده: ۳۵) باشد، عمل را عبادی‌تر می‌کند. تقوا، تخصص و علم استفاده از وسیله است؛ بدون تقوا، استفاده از وسیله ممکن است به شرک بکشاند.

تبیان کل شی بودن قرآن حقیقتی است که تنها اهل تقوا با دل تقوایی خود به حقایق نهفته در آن دست می‌یابند. نه تنها قواعد طب یا شیمی، بلکه تمام قواعد علوم عالم در دل قرآن نهفته است، اما تنها شرکای قرآن و کسانی که از محضر امام بهره می‌برند به آن دست می‌یابند. مقدمهٔ درک علوم قرآنی، پاکی است و عترت همان تفسیری است که تمام ابعاد قرآن را بیان می‌کند.

قرآن به حقیقت تبیان هر چیزی است؛ از نگاه ظاهری حروفی است، اما از نگاه حقیقی نور، حکمت و علم است که حقایق باطنی آن با دل پاک و مقبول هویدا می‌شود. رسول خدا (ص) و عترت مطهرش سخت‌افزارهای این نرم‌افزار قرآنی هستند و بیان قرآن در دل رسول، تبیان است. قرآن رمزگشا و اسرارنماست و علم، حکمت و احکام هر چیزی را بیان می‌کند.

مراد از «امام مبین» در آیهٔ یس ۱۲، نامهٔ اعمال نیست؛ زیرا نامهٔ اعمال هر کس منحصر به فرد است و لزومی ندارد همه چیز در آن احصا شود. امام مبین وجودی است که حافظهٔ خلقت و بایگانی دستگاه آفرینش است و تمام کلمات پروردگار را در جان خود دارد و صفت «مبین» آن را از سایر ائمه متمایز می‌کند.

مفهوم «ربی علی صراط مستقیم» این است که خداوند بر حق است و بر قانونی استوار است که بر اساس عدل، احسان و بخشش بنا شده است. او بندگان را بر پایه عبادت خالصانه پاداش می‌دهد و خود نیز بر اساس قهاریت و رحمانیت حکم می‌کند. صراط مستقیم از بندگان، عبادت خالصانه و از خالق، تجلی صفات الهی است.

اعتقاد به فرشتگان از قوه ملکوتی نشأت می‌گیرد که به افراد اجازه می‌دهد به جهان فرشتگان اطلاع یابند. معاندان تصور غیرعقلانی از فرشتگان داشتند و بهانه انکار نبوت حضرت را فرشته می‌دانستند، در حالی که وجود خدا را باور نداشتند. رویت فرشتگان در کالبد جسمانی تنها به تمثیل مادی آن‌ها امکان‌پذیر است.

آیه «و نحن اقرب الیه من حبل الورید» نشان‌دهنده احاطه علمی و قهر الهی بر تمام مخلوقات است. تمام آفریده‌ها تحت حکومت اسماء حسنای الهی قرار دارند و هر مخلوق به واقع به کل خلقت مرتبط است. کسی که نورانیت معرفت خود را نسبت به این حقیقت افزایش دهد، به حس کامل و حضور تام در پهنه خلقت دست می‌یابد.

مراد از شاکله در آیه ۸۴ سوره اسراء، نیت آدمی است که از قلب آغاز می‌شود و بر اساس اختیار شکل می‌گیرد. این اختیار به هر شخص توانایی انتخاب متفاوت و غیر همسان را می‌دهد و همین امر باعث می‌شود که مخلوقات در سطوح و اعمال خود تفاوت داشته باشند.

بر اساس تفسیر آیهٔ «إنما ولیکم الله ورسوله والذین آمنوا الذین یقیمون الصلاه ویؤتون الزکاه وهم راکعون»، مراد از «الذین آمنوا» علی (ع) و ائمه (ع) تا روز قیامت است. واقعهٔ زکات دادن امام علی (ع) در حال رکوع، آزمونی الهی برای معرفی ایشان به عنوان ولی خدا بوده و این واقعه برای اولیاء دیگر الهی نیز تکرار خواهد شد. ضمیر جمع در آیه، حکایت از تکرار این آزمون دارد و ولایت اولیاء حاضر در زمان خود ثابت و ولایت اولیاء غیرحاضر به زمان حضورشان ثابت خواهد بود.