قرآن و تفسیر

ارجاع متشابهات قرآن به محکمات آن و متشابهات روایات به محکمات آن، هدف تأویل است که رسیدن به حقیقت موضوع و مبدأ اول حقایق می‌باشد. این امر می‌تواند با هدایت الهی یا از طریق محکمات صورت گیرد.

آیه «فکان قاب قوسین أو أدنی» به معنای رسیدن به آخرین مدارج بندگی و قرب الهی است، نه نزدیکی جسمانی به ذات خدا یا جبرئیل. «شدید القوی» نیز به ذات باری تعالی برمی‌گردد که به پیامبر (ص) وحی آموخت.

ذات خداوند با چشم سر یا چشم دل قابل رویت نیست، زیرا رویت به معنای احاطه است و خداوند محیط بر همه چیز است. چشم سر آثار مادی و چشم دل آثار ملکوتی را مشاهده می‌کند. نور الهی که در دل مؤمنان تجلی می‌یابد، همان ائمه اطهار (ع) هستند که دل‌ها را منور می‌سازند.

قرآن کریم بر صفحات کریمانه، از لوح محفوظ تا قلب پیامبر و ائمه و مؤمنان، منقوش است. ام الکتاب، لوح محفوظ، قلب مبارک رسول اکرم (ص) و قلوب ائمه اطهار (ع) می‌تواند همان صحیفه کرام باشد و قرآن از قرارگاه تاویل تا منزل تنزیل بر صفحاتی که در شأن کریمانه اش است، منقوش می‌باشد.

قطع وحی پس از رحلت پیامبر، به دلیل عدم وفای اصحاب به عهدشان بود. نیاز هر موجود به مقدار وسع اوست و با توسعهٔ آن، نیازها نیز افزایش می‌یابد. آیهٔ احزاب، عرضهٔ امانت بر آسمان‌ها و زمین و حمل آن توسط انسان را بیان می‌کند.

علامه طباطبایی در انتقادی شدید از رویکرد حوزه، بیان داشته که علوم حوزوی به گونه‌ای تنظیم شده‌اند که نیازی به قرآن ندارند و قرآن تنها به تلاوت برای ثواب یا بازوبند تقلیل یافته است. ایشان بر لزوم سلوک علمی و عملی با قرآن و عترت تأکید کرده و مظلومیت قرآن در جامعه علمی را گوشزد می‌کنند.

کلمه "سوآتهما" در جریان اخراج آدم و حوا به معنای عورات یا اندام‌هایی است که از آن دو پنهان بود و پس از خوردن از درخت آشکار شد. آیات قرآن نشان می‌دهند که عورات آدم و حوا از ایشان پنهان بود و پس از آن واقعه، بر ایشان آشکار گردید.

آیه اول سوره انسان به مرحله‌ای از خلقت اشاره دارد که انسان تقدیر شده بود اما هنوز مذکور نشده بود. این بدان معناست که انسان در علم الهی بود و از احاطه علم خدا خارج نبود، اما هنوز به نشأت خلقی و ذکری وارد نشده و به هستی ویژه خود نرسیده بود.

علم تعبیر خواب از طریق تهذیب نفس، کسب معرفت الهی، تفقه عمیق، تدبر و تعقل به دست می‌آید. این علم بیشتر جنبهٔ شهودی دارد و خالق آن را به دل معبر می‌اندازد. شاگردی در مکتب خدا و بهره‌گیری از قرآن و عترت، راه رسیدن به این علم و علوم خاص است.

واژه «شهید» در قرآن معنای بسیار وسیع و گسترده‌ای دارد و فراتر از مفهوم کاربردی آن در ادبیات ماست. شهید واقعی کسی است که زیبایی بندگی خدا را به نمایش گذاشته و تمام ودایع الهی را در راه خدا خرج کند. ایمان واقعی طریق وصول به شهادت است و مؤمن به معنای واقعی، حتی اگر در بستر بمیرد، شهید است.

تفسیر آیه ۷۳ سوره زمر که مؤمنین را قبل از ورود به بهشت، ملاقات طولانی با امام حسین (ع) می‌داند، صحیح نیست و با طبع و ذوق تفسیر شده است. این تفسیر، امام حسین (ع) را از سایر اهل بیت جدا می‌کند و با روایات دیگر در مورد عظمت گریه بر آن حضرت و جایگاه مؤمنین در قیامت منافات دارد. مؤمنین واقعی در قیامت شاد و در امان هستند و مجلس ذکر امام حسین (ع) را بر ورود به بهشت ترجیح می‌دهند.

عبارت «انزل علیک» به جایگاه رفیع پیامبر اسلام به عنوان دریافت‌کنندهٔ کامل کلام الهی اشاره دارد که جان مبارکشان ظرف لبریز از وحی است. اما «انزل الیک» بر نقش ایشان به عنوان مرکز ارتباط و واسطهٔ فیض الهی برای خلایق تأکید می‌کند؛ ایشان مرکز مخابرات پروردگارند و راه سلوک به سوی خدا از ناحیهٔ ایشان است.

نصب «ارجلکم» به این دلیل است که به «روسکم» عطف شده که محلا منصوب است. «روسکم» مفعول به «امسحوا» بوده و ورود باء جاره به آن برای اشاره به مسح قسمتی از سر بوده است، نه تمام آن. بنابراین، معنای آیه این است: «مسح کنید قسمتی از سرتان را و همچنین مسح کنید پاهایتان را تا کعبین».

قرآن کلام الهی است که همواره تازه و پویاست و نور آن از عرش الهی نشأت می‌گیرد و به آن بازمی‌گردد. این تبادل نور، قرآن را احیا کرده و تازگی می‌بخشد. آنچه از عرش الهی دریافت می‌شود، تنزیلی از آن مقام بالا و نشانه‌ای از آن است و با رسیدن به مدارج عالی، انسان عرش‌نشین می‌شود.

آیه ۶۲ سوره بقره به پیروان ادیان الهی اشاره دارد که در عصر خود بر طبق وظایف دین عمل کرده‌اند و پاداششان نزد پروردگارشان مسلم است. یهودی واقعی، صابئی واقعی و مسیحی واقعی کسی است که تابع رسول و کتب آسمانی بدون تحریف باشد و هر کس که به معنای واقعی تابع دین خود باشد، مسلمان خواهد بود، زیرا از هر پیامبری پیمان گرفته شده که به پیامبر اسلام و ائمه اطهار (ع) ایمان بیاورد.

آیات سوره جمعه، آل عمران و احزاب به تداوم رسالت پیامبر اسلام (ص) برای نسل‌ها و امت‌های بعدی اشاره دارند و امکان بعثت پیامبران دیگر پس از ختم نبوت را رد می‌کنند. این آیات همچنین به میثاق انبیاء در عالم ذر برای یاری رسول اکرم (ص) و مقام ایشان به عنوان خاتم‌الانبیاء و اولی‌الالباب اشاره دارند.

جابجایی کلمات در عبارت «تری الفلک مواخر فیه» و «تری الفلک فیه مواخر» در قرآن، تفاوت نگاه و زاویهٔ دید را می‌رساند. در حالت اول، گویی انسان سوار بر کشتی است و به دریا می‌نگرد، و در حالت دوم، گویی در دریا شناور است و به کشتی نظاره می‌کند. هر آیه می‌تواند رصدگاه ما برای کشف حقایق آیات دیگر باشد.

سایه‌ها در نتیجهٔ برخورد انوار مختلف با موجودات شکل می‌گیرند و خود سامانهٔ الهی با هویت و ماهیت هستند. این سایه‌ها، مانند شب، دارای حس و حال و شعورند و به تبع سجدهٔ موجودات، برای خدا سجده می‌کنند. انوار مختلف، سایه‌های مختلفی از لایه‌های گوناگون وجود موجودات را به نمایش می‌گذارند.

درک آیات متشابه قرآن تنها از طریق آیات محکمات میسر است. اهل بیت (ع) مصداق آیات محکمات و ائمه ضلالت مصداق آیات متشابهات هستند که پیروانشان گمراه می‌شوند. قرآن بدون عترت، متشابهات است و تمسک به ثقلین، راه درک حقایق آیات است. تاویل آیات به معنای رسیدن به حقیقت آنهاست.

در آیه ۳۵ سوره بقره، به جای «زوجتک» از واژه «زوجک» استفاده شده است زیرا لفظ «زوج» در زبان عربی هم برای مذکر و هم برای مؤنث کاربرد دارد و معنای عام‌تری از همسر یا جفت را می‌رساند. همچنین، این کاربرد می‌تواند به خلقت حوا از نفس آدم اشاره داشته باشد.