قرآن و تفسیر

نزدیک شدن پیامبر به خدا در شب معراج، به معنای رسیدن به نهایت کمال خود بود، نه نزدیکی مکانی به ذات الهی که منزه از مکان است. این تقرب به مرکز قرب، رسیدن به حد اعلای تکامل بود که تنها اندکی با مقصد نهایی فاصله داشت.

آغاز و ادامه خلقت از ماوراء زمان نشأت می‌گیرد و با آفرینش‌های متوالی خارج از زمان صورت می‌پذیرد. زمان با تجلی اسمای الهی «المبدئ» (آغازگر) و «المعید» (بازگرداننده) بر قوه ادراک انسان سنجیده می‌شود. این فرآیند خلقت، تجلیات مداوم این اسماء الهی است.

آیه "و النهار إذا جلاها" به دو صورت قابل تفسیر است: روز خورشید را آشکار می‌کند یا روز زمین را روشن می‌سازد. از منظر علمی، جو زمین امواج خورشید را پخش و پردازش می‌کند. در تفسیر روایی، شمس به نبوت و نهار به ائمه (ع) تفسیر شده است که دین حق را آشکار می‌کنند.

عبارت «تراجم وحی الهی» دربارهٔ معصومین (ع) به این معناست که ایشان واسطهٔ درک کلام الهی برای دیگران هستند. بدون اتصال ایشان به مبدأ اعلا، وحی الهی برای موجودات در طبقات پایین‌تر بندگی قابل فهم نبود و ایشان این تنزیل وحی را محقق ساخته‌اند.

حق الناس همان حق الله است و خداوند در بخشش کسی را بازخواست نمی‌کند؛ او حقوق ضایع شده را به وجه شایسته جبران می‌نماید. بخشش یوسف و یعقوب در سوره یوسف نمونه‌ای از این امر است.

دانشمند واقعی کسی است که با عقلانیت و کرائم اخلاق به علم وصل شود و ارتباطی خاص با خداوند علیم برقرار کند. قرآن و عترت شروط تحصیل علم ناب هستند و عقل چراغ علم است که بدون آن جهل جای علم را می‌گیرد.

سحر و جادو به عنوان سلاحی شیطانی، آثار خاص خود را دارد و سوره فلق توانایی گشودن هر گره و ابطال هر افسونی را دارد. اگرچه مصداق گره‌ها و نحوه افسونگری در طول زمان تغییر کرده است، اما اصل سحر و جادو همچنان وجود دارد و سوره فلق راه مقابله با آن است.

دستورات کلی الهی برای همه مردم است و شامل همه انسانهاست، نه اینکه محدود به گروه خاصی باشد. رفتار غیر دینی افراد زمانی معذور است که به حریم خصوصی همان شخص باشد و به حریم دینی دیگران آسیبی نرساند، هرچند که مجازات دنیوی و اخروی آن باقی است. اما اگر رفتار غیر دینی به سلامت جامعه و حریم اخلاقی و دینی دیگران آسیب وارد کند، معذور نخواهد بود.

مادر حضرت مریم (س) با بیان اینکه «پسر چون دختر نیست»، به عرف جامعهٔ زمان خود اشاره داشت که دختران را برای خدمت در معبد «محرر» نمی‌کردند و پیامبری نیز مختص مردان بود. این سخن به معنای ناتوانی ذاتی دختران نبود، بلکه بیانگر محدودیت‌های اجتماعی و قانونی آن دوران بود.

واژه «حصورا» در آیه ۳۹ سوره آل عمران به معنای کسی است که نفس خود را از شهوات محصور و ممنوع می‌دارد و به کارهای باطل نمی‌پردازد. حضرت یحیی (ع) از هرگونه شرور نفسانی و شهوانی در امان بودند و نزد خدا ارجمند و گرامی بودند.

جهاد در اسلام حکم طبابت جامعه را دارد و برای مقابله با میکروب‌های مهلک و سلول‌های سرطانی است، نه حمله به دین دیگران. اسلام به پیامبران و کتب آسمانی پیشین ایمان دارد و توهین به ادیان نمی‌کند. برخی انتقادات قرآنی متوجه منافقان و عالمان بی‌عمل است که به ظاهر دیندارند ولی خلاف آن عمل می‌کنند.

توضیح آیهٔ «خلق الانسان فی کبد» این است که معنای غالب برای «کبد» در این آیه، اعتدال، انتصاب و مستقیم قامت بودن انسان است. معنای شدت، درد و رنج، قول ضعیفی محسوب می‌شود و نباید به آن اعتنا کرد.

در آیه ۱۱۶ انعام، منظور از گمراهی با اطاعت از اکثریت، این است که حق و حقیقت تابع رأی مردم نیست و اکثریت ممکن است از گمان و حدس پیروی کنند. مشروعیت آراء زمانی است که منبعث از احکام الهی باشند و امر امامت نیز به رأی مردم ارتباطی ندارد.

تفسیر قرآن به قرآن بدون استفاده از احادیث، مانند تلاش برای دیدن بدون نور است؛ زیرا عترت (اهل‌بیت) بیانگر و شرح‌دهندهٔ قرآن هستند. برای فهم دقیق آیات، به‌خصوص متشابهات و جزئیات، نیازمند انوار و الطاف مقدس اهل‌بیت علیهم السلام هستیم.

استدلال‌های حضرت ابراهیم (ع) در برابر نمرود، با شناخت راهبرد خصم و ظرافت در مقابله با مغالطه‌های او همراه بود. نمرود از شیوهٔ جهلانی و مغالطه استفاده می‌کرد و حضرت ابراهیم با دقت، این مکرهای او را خنثی نمود.

هیچ پیغمبری در انجام وظایف رسالت خویش مرتکب خطا نمی‌شود، زیرا مقام رسالت مقامی است که با کسب شرایط لازم اعطا می‌شود و حافظ الهی آنها را در انتقال امر الهی حفظ می‌کند. سرزنش‌ها و توبیخ‌های الهی در قرآن، مانع نبوت نبوده و موجب ترفیع درجات آنها می‌شد و اینها آزمون‌های ویژه‌ای برای ارتقاء به مقامات بالاتر بوده‌اند.

قرآن به طور ویژه به حضرت عیسی (ع) برای داشتن روح القدس اشاره کرده است، اما این به معنای انحصار آن نیست؛ زیرا این روح شامل دیگران از جمله آل محمد (ص) نیز می‌شود. همچنین «الروح» در سوره قدر همان روح القدس است که فرشتگان در شب قدر با اذن پروردگارشان برای تقدیر هر کاری نازل می‌شوند.

مراد از عذاب‌های ناگهانی، انتقام الهی از کفار است که به هر طریق و نوعی که اراده فرماید، محقق می‌شود. این عذاب‌ها ممکن است پس از وفات پیامبر (مانند آنچه در آیه ۴۱ و ۴۲ زخرف ذکر شده) یا در جریان جنگ‌ها (مانند بیرون راندن اهل کتاب در آیه ۱۲ حشر) اتفاق افتاده باشد، یا اینکه این شیوهٔ عذاب از امت پیامبر برداشته شده باشد.

آفرینش آسمان‌ها و زمین به دلیل عظمت عناصر و گستردگی خلقت، بزرگ‌تر و مهم‌تر از آفرینش انسان (به ویژه جنبهٔ خاکی او) است. این آیه به کفار و منافقان اشاره دارد که جنبهٔ نوری و ایمانی خود را نادیده گرفته‌اند و تنها به جنبهٔ خاکی خود تقلیل یافته‌اند.

برخی تفاسیر، مراد از مستثنی‌شدگان در آیهٔ «همه خواهند مرد مگر کسانی که خدا بخواهد» را فرشتگان مقرب الهی (جبرئیل، میکائیل، اسرافیل و عزرائیل) یا شهدا دانسته‌اند. اما با توجه به آیهٔ «الرحمن: ۲۷»، فنا برای وجه الله (حضرات معصومین علیهم السلام) رخ نمی‌دهد، زیرا آنان اسماء حسنای الهی هستند و وجه الله باقی می‌ماند.