قرآن و تفسیر

کلام معصومین علیهم السلام نطق قدسی است که اسرار والایی را در بر دارد و تفسیر قرآن نیازمند آگاهی از ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه آن است. قرآن دارای بطن و ظهر، و معانی مختلف است و تفسیر آن جز با علم الهی ممکن نیست.

آیه تطهیر (احزاب ۳۳) اراده خداوند را رونمایی ثانویه از علم الهی می‌داند که می‌تواند با «کن فیکون» یا تقدیر تحقق یابد. «ذهب» به معنای بردن و دور کردن است و «رجس» به معنای شک و هر نوع پلیدی تفسیر شده است. ضمیر جمع مذکر در آیه به دلیل تغلیب است و شامل زنان نیز می‌شود. این آیه به معنای پاکی ذاتی اهل بیت است، نه اینکه قبلا آلوده بوده‌اند.

در آیه «و إذ قالت الملائکه یا مریم إن الله اصطفاک و طهرک و اصطفاک علی نساء العالمین»، «عالمین» به معنای مجموع خلقت، اصناف خاصی از آنها یا دورهٔ زمانی خاص است. تکرار «اصطفاک» به دو برگزیدگی حضرت مریم اشاره دارد: اول، انتخاب او از ذریهٔ انبیا؛ دوم، برتری او به دلیل بارداری بدون شوهر.

قرآن به برگزیدگی شخصیت‌های مختلفی چون ابراهیم، آدم، نوح، آل عمران و مریم بر جهانیان اشاره دارد. اگرچه مستقیما در قرآن نیامده که حضرت فاطمه (س) بر زنان عالم برتری دارند، اما آیات تطهیر و مباهله و روایات فراوانی مانند حدیث محدثه بودن ایشان، مقام والای ایشان را نشان می‌دهد.

تفکر و تعقل، بهره‌گیری از نور عقل برای کشف حقیقت است؛ تفکر مانند بهره‌گیری از نور و تعقل مانند نور شدن است. اما تفسیر به رای، فرضیه‌سازی بدون بهره‌گیری از نور عقل و عترت است و جسارت به حریم قرآن محسوب می‌شود.

در قرآن کریم، همیشه انهار بهشتی با درختان قرین نشده‌اند. برخی آیات به تنهایی به انهار اشاره دارند و برخی دیگر به همراه درختان. تفاسیر مختلفی برای این موضوع وجود دارد که به تفاوت در بیان و مقصود اشاره می‌کنند.

نقد برداشت از آیه نور: خدا و نور او مثالی ندارند و نور الله اضافه ملکی است. حضرت فاطمه (س) تجلیگاه اسماء حسنای الهی هستند، نه ذات الهی. توصیف خدا با نور، مثالی ندارد و نور او آفریده‌ای است مانند روح الله. تشبیه خدا به نور، محدودیت او را می‌رساند.

حکمت دقیق ندای «انی انا الله رب العالمین» از شجره در آیه ۳۰ سوره قصص برای ما کاملا مکشوف نیست، اما شجره مبارکه نمادی از شجره طیبه یا نبوت بوده و محل نزول وحی الهی است. در احادیث، این محل کربلا نامیده شده است. این داستان می‌تواند نشانه‌هایی برای حقانیت اسلام داشته باشد.

آری، می‌توان از طریق قرآن و تحقیق در آن به دنبال علومی چون علم آینده و تعبیر خواب رفت. علوم اولین و آخرین در جان قرآن نهفته است و هر کس به حقایق آن دست یابد، به تمام علوم رسیده است. قرآن و عترت کلید رموز آن هستند.

مراد از اهل بیت در آیه تطهیر (احزاب/۳۳) که خداوند اراده کرده پلیدی را از آنان دور کند، اهل بیت پیامبر اسلام (ص) است. اما در آیه ۷۳ سوره هود، با توجه به قرائن موجود، مراد اهل بیت حضرت ابراهیم (ع) می‌باشد. در آیات دیگر نیز مصادیق اهل بیت به خودشان رجوع می‌کنند.

سهو از جنود جهل است و به انسان بدون عقل مبتلا می‌شود، اما اهل بیت علیهم السلام حقیقت عقل و ایمان هستند و راهی به آستان عقل ندارند، لذا سهو به آن‌ها راه ندارد. رجس گریبان بی‌ایمانان را می‌گیرد و اهل بیت ریشه ایمان هستند.

تمام قرآن کریم، «احسن الحدیث» است زیرا کلام الهی است و از جانب پروردگار نازل شده است. همچنین، احادیث حضرات معصومین (ع) نیز به دلیل اینکه از روی هوای نفس نیست و وحی الهی است، «احسن الحدیث» محسوب می‌شود. حق و ذکر خداوند نیز می‌تواند شامل این مفهوم باشد.

پاسخ به سوال قطع وحی ذوقی و احساسی نیست، بلکه مبتنی بر براهین عقلی، قرآنی و روایی است. هیچ دلیل قطعی بر حبس نزول وحی در ارتباط با آیهٔ شریفه وجود ندارد و شان نزول‌های دیگری برای آن ذکر شده است، مانند اشاره به داستان حضرت آدم (ع).

تفسیر نوین مرحوم محمدتقی شریعتی در مورد شان نزول سوره عبس، سخن تازه‌ای ندارد و بیشتر نقل قول از مفسران دیگر است. دیدگاه اصلی در این تفسیر، دفاع از ساحت پیامبر (ص) و رد تهمت عبوسیت به ایشان است، همانند سایر تفاسیر معتبر.

آیهٔ «یا ایها النبی لم تحرم ما احل الله لک» توبیخ پیامبر (ص) نیست، بلکه بیانگر حکم الهی در مورد شکستن سوگند است. پیامبر (ص) با حرام کردن حلال بر خود، به سوگند خود پایبند بودند و خداوند راه رهایی از آن را به ایشان آموختند تا قانونی برای عموم وضع شود.

آیات سوره عبس در مورد پیامبر اکرم (ص) نیست؛ زیرا نسبت دادن عبوسیت به ایشان، انکار کلام خدا و صفات والای اخلاقی آن حضرت است. اخلاق پیامبر (ص) عین قرآن بوده و ایشان از هرگونه عصبانیت نا به‌حق منزه بوده‌اند. تفاسیر معتبر نیز این نسبت را رد کرده‌اند.

پیامبر اسلام (ص) ان شاء الله گفتن را فراموش نکردند. آیهٔ «واذکر ربک إذا نسیت» قانونی برای یادآوری مشیت الهی پس از فراموشی است و قانون «ان شاء الله» پس از نزول این آیه وضع شد. کسی که پس از نزول آیه، آن را نگوید خطا کار است.

قتل حضرت موسی قبل از دوران رسالت ایشان رخ داد و عمدی نبود، بلکه به قصد دفاع از یکی از پیروان خود و به خطا اتفاق افتاد. پس از آن، موسی از خدا طلب مغفرت کرد و از خدا خواست که او را از دست دشمنانش در امان بدارد و خود را در معرض خطر قرار ندهد.

آیهٔ شریفه «فأکلا منها فبدت لهما سوآتهما وطفقا یخصفان علیهما من ورق الجنة ۚ وعصی آدم ربه فغوی» به خطای حضرت آدم علیه السلام قبل از رسالت و نبوتشان اشاره دارد و این خطا آنها را از مقام عصمت خارج نمی‌کند، زیرا عصمت انبیاء به زمان رسالت و نبوت آنها برمی‌گردد.