قرآن و تفسیر

علم تعبیر خواب از طریق تهذیب نفس، کسب معرفت الهی، تفقه عمیق، تدبر و تعقل به دست می‌آید. این علم بیشتر جنبهٔ شهودی دارد و خالق آن را به دل معبر می‌اندازد. شاگردی در مکتب خدا و بهره‌گیری از قرآن و عترت، راه رسیدن به این علم و علوم خاص است.

واژه «شهید» در قرآن معنای بسیار وسیع و گسترده‌ای دارد و فراتر از مفهوم کاربردی آن در ادبیات ماست. شهید واقعی کسی است که زیبایی بندگی خدا را به نمایش گذاشته و تمام ودایع الهی را در راه خدا خرج کند. ایمان واقعی طریق وصول به شهادت است و مؤمن به معنای واقعی، حتی اگر در بستر بمیرد، شهید است.

تفسیر آیه ۷۳ سوره زمر که مؤمنین را قبل از ورود به بهشت، ملاقات طولانی با امام حسین (ع) می‌داند، صحیح نیست و با طبع و ذوق تفسیر شده است. این تفسیر، امام حسین (ع) را از سایر اهل بیت جدا می‌کند و با روایات دیگر در مورد عظمت گریه بر آن حضرت و جایگاه مؤمنین در قیامت منافات دارد. مؤمنین واقعی در قیامت شاد و در امان هستند و مجلس ذکر امام حسین (ع) را بر ورود به بهشت ترجیح می‌دهند.

عبارت «انزل علیک» به جایگاه رفیع پیامبر اسلام به عنوان دریافت‌کنندهٔ کامل کلام الهی اشاره دارد که جان مبارکشان ظرف لبریز از وحی است. اما «انزل الیک» بر نقش ایشان به عنوان مرکز ارتباط و واسطهٔ فیض الهی برای خلایق تأکید می‌کند؛ ایشان مرکز مخابرات پروردگارند و راه سلوک به سوی خدا از ناحیهٔ ایشان است.

نصب «ارجلکم» به این دلیل است که به «روسکم» عطف شده که محلا منصوب است. «روسکم» مفعول به «امسحوا» بوده و ورود باء جاره به آن برای اشاره به مسح قسمتی از سر بوده است، نه تمام آن. بنابراین، معنای آیه این است: «مسح کنید قسمتی از سرتان را و همچنین مسح کنید پاهایتان را تا کعبین».

قرآن کلام الهی است که همواره تازه و پویاست و نور آن از عرش الهی نشأت می‌گیرد و به آن بازمی‌گردد. این تبادل نور، قرآن را احیا کرده و تازگی می‌بخشد. آنچه از عرش الهی دریافت می‌شود، تنزیلی از آن مقام بالا و نشانه‌ای از آن است و با رسیدن به مدارج عالی، انسان عرش‌نشین می‌شود.

آیه ۶۲ سوره بقره به پیروان ادیان الهی اشاره دارد که در عصر خود بر طبق وظایف دین عمل کرده‌اند و پاداششان نزد پروردگارشان مسلم است. یهودی واقعی، صابئی واقعی و مسیحی واقعی کسی است که تابع رسول و کتب آسمانی بدون تحریف باشد و هر کس که به معنای واقعی تابع دین خود باشد، مسلمان خواهد بود، زیرا از هر پیامبری پیمان گرفته شده که به پیامبر اسلام و ائمه اطهار (ع) ایمان بیاورد.

آیات سوره جمعه، آل عمران و احزاب به تداوم رسالت پیامبر اسلام (ص) برای نسل‌ها و امت‌های بعدی اشاره دارند و امکان بعثت پیامبران دیگر پس از ختم نبوت را رد می‌کنند. این آیات همچنین به میثاق انبیاء در عالم ذر برای یاری رسول اکرم (ص) و مقام ایشان به عنوان خاتم‌الانبیاء و اولی‌الالباب اشاره دارند.

جابجایی کلمات در عبارت «تری الفلک مواخر فیه» و «تری الفلک فیه مواخر» در قرآن، تفاوت نگاه و زاویهٔ دید را می‌رساند. در حالت اول، گویی انسان سوار بر کشتی است و به دریا می‌نگرد، و در حالت دوم، گویی در دریا شناور است و به کشتی نظاره می‌کند. هر آیه می‌تواند رصدگاه ما برای کشف حقایق آیات دیگر باشد.

سایه‌ها در نتیجهٔ برخورد انوار مختلف با موجودات شکل می‌گیرند و خود سامانهٔ الهی با هویت و ماهیت هستند. این سایه‌ها، مانند شب، دارای حس و حال و شعورند و به تبع سجدهٔ موجودات، برای خدا سجده می‌کنند. انوار مختلف، سایه‌های مختلفی از لایه‌های گوناگون وجود موجودات را به نمایش می‌گذارند.

درک آیات متشابه قرآن تنها از طریق آیات محکمات میسر است. اهل بیت (ع) مصداق آیات محکمات و ائمه ضلالت مصداق آیات متشابهات هستند که پیروانشان گمراه می‌شوند. قرآن بدون عترت، متشابهات است و تمسک به ثقلین، راه درک حقایق آیات است. تاویل آیات به معنای رسیدن به حقیقت آنهاست.

در آیه ۳۵ سوره بقره، به جای «زوجتک» از واژه «زوجک» استفاده شده است زیرا لفظ «زوج» در زبان عربی هم برای مذکر و هم برای مؤنث کاربرد دارد و معنای عام‌تری از همسر یا جفت را می‌رساند. همچنین، این کاربرد می‌تواند به خلقت حوا از نفس آدم اشاره داشته باشد.

خداوند «آیات محکمات» را «ام الکتاب» نامیده است زیرا این آیات، کلید فهم آیات متشابه، منبع اصلی هدایت، و اساس و ریشهٔ سایر آیات الهی هستند. آن‌ها مانند مادر، مرجع اصلی برای درک حقایق، رفع شبهات و جلوگیری از انحراف محسوب می‌شوند.

منظور از «راه راستی که به من می‌رسد» در آیه ۴۱ سوره حجر، که شیطان آن را راه خود می‌خواند، امام علی (ع) است. ایشان صراط مستقیم الهی هستند و راه هدایت، همان راه قرآن و عترت است که به حق ختم می‌شود.

همه موجودات، چه مؤمن و چه کافر، به ذات و وجودشان خدا را سجده می‌کنند؛ سجدهٔ طوعی با اختیار و اطاعت است و سجدهٔ کراهت، هرچند با عصیان، باز هم تحت قهر و ارادهٔ الهی است. این سجدهٔ کراهت به معنای خروج از ربوبیت خدا نیست، بلکه دوری از رحمت اوست. حتی سایهٔ کافران نیز در بامداد و شامگاه سجده می‌کنند.

خداوند نور آسمان‌ها و زمین است به معنای ایجاد کننده، دوام بخش و هدایت کننده آن‌ها. نور خدا وجود بخش و هدایت کننده است و خالق نور و تاریکی هر دو است. تصور مادی از نور خدا محدود کننده است؛ نور او بر هر چیزی قهر و غلبه دارد و هر نوری مخلوق اوست.

از منظر قرآن، صاحبان علم کسانی هستند که علم را از پروردگار دریافت کرده، آن را حق می‌دانند و به راه هدایت الهی رهنمون می‌شوند. هراس هوشمندانه از خدا، اعمال صالح، و صفاتی چون عقل، رفق، شفقت، حیاء و خشیه از مشخصات آنان است. علم، ابزار احساسات بندگی و اسباب صعود به درجات بالاتر است.

صفات تفضیلی در قرآن برای خدا به کار می‌روند تا زیبایی خلقت او را توصیف کنند، زیرا عظمت او قابل وصف نیست و هر چیزی در برابر او صفر است. خداوند با هیچ چیز قابل مقایسه نیست، زیرا سنخیتی بین او و مخلوقات وجود ندارد. توصیفاتی مانند «احسن الخالقین» نشان‌دهنده زیبایی وصف‌ناپذیر خلقت اوست.

همه آفریده‌های آسمان و زمین، خواه و ناخواه، با سایه‌هایشان بامدادان و شامگاهان برای خدا سجده می‌کنند. این سجده تکوینی است و ذات موجودات، سجده‌ای ثابت برای خداست. سجده ظاهری باید نمایشگر این سجده باطنی باشد. کسی که سجده باطنی خود را به حقیقت اظهار کند، بنده ناب خداست. سرپیچی از سجده ظاهری مانع سجده باطنی نمی‌شود و نوعی سجده در مسیر غضب الهی محسوب می‌گردد.

حلیه در آیه ۱۴ سوره نحل به زینت‌هایی مانند مروارید، مرجان و جواهرات دیگر که از دریا استخراج می‌شود، اشاره دارد. شکافتن دریا توسط کشتی نیز به معنای پیشروی آن در آب است، همانطور که زمین با شخم شکافته می‌شود و این استعاره‌ای برای حرکت کشتی در دریاست.