قرآن و تفسیر

اذن ورود به سرزمین مقدس که در آیه ۲۱ سوره مائده آمده، هیچ مالکیتی را برای بنی اسرائیل اثبات نمی‌کند؛ بلکه تنها لطف و عنایتی رحمانی شامل آنها شده بود که اجازه ورود به آن سرزمین را به آنها عطا کرده بود. با توجه به آیات بعدی، آنها با گستاخی از فرمان پروردگار متعال سرپیچی نموده و در نهایت با برائت موسی علیه السلام به عذاب الهی گرفتار شدند.

عنایات خاص خالق هستی نسبت به قوم بنی اسرائیل تا آن زمان به هیچ قومی در آن سطح از وقوع معجزات و سبوغ نعمات نفرموده بودند. خداوند در آیه ۲۰ سوره مائده می‌فرماید: «ای قوم من! نعمت خدا را بر خود متذکر شوید هنگامی که در میان شما، پیامبرانی قرار داد و شما را حاکم و صاحب اختیار خود قرار داد و به شما چیزهایی بخشید که به هیچ یک از جهانیان نداده بود!

امتحان الهی برای انسان‌ها زمانی معنی پیدا می‌کند که آموخته‌های خود را از عوالم پیشین در عالم دنیا پیاده کنند. این امتحان، هم عقلی و هم عملی است و هدف آن تعیین نمره بندگی، اثبات ادعاها، ارتقاء درجات و تعیین جایگاه هر شخص در هندسه آفرینش است. امکانات دنیا و سازمان بدن نیز ابزار آموزش و امتحان هستند.

کافر در قیامت آرزو می‌کند کاش خاک بود تا از عذاب الهی در امان باشد، زیرا خاک هیچ خاصیت، جلوه، ثمر و اثری ندارد، فقیر، تهی، خوار و ذلیل است و از هر درد و رنجی به دور است. این آرزو در مقابل جایگاه والای شیعیان علی (ع) که «ابوتراب» است، بیان می‌شود.

استفاده از فعل ماضی برای قیامت در قرآن، برای تأکید بر وقوع حتمی و قطعیت آن است، نه تقدم زمانی. زبان قرآن بی‌نظیر است و نباید آن را با دستور زبان عربی متعارف سنجید، زیرا قرائن متعددی می‌تواند زمان افعال را تحت تأثیر قرار دهد و گاهی ماضی برای بیان عظمت آینده به کار می‌رود.

واژهٔ «مهین» در آیه ۸ سوره سجده به معنای ضعیف و فاقد اختیار است، نه پست و کثیف. این واژه به حقارت مادهٔ اولیهٔ خلقت انسان در برابر عظمت خلقت او اشاره دارد و منکر شگفتی‌های درون آن نیست. حقارت آن زمانی آشکار می‌شود که انسانی شگفت‌انگیز از آن خلق می‌گردد.

برای درک عمیق حکمت‌های قرآن، ابتدا باید با حال وضو، استغفار، صلوات و استعاذه، انس عمیق با قرآن گرفت. سپس با کلمات و آیات آن پیش رفت، به فرمان‌هایش لبیک گفت و از نواهی‌اش دوری جست. عترت را قرین قرآن دانست و نیت را قربت و ارتباط با پروردگار قرار داد. قرائت دعاهای افتتاح و اختتام قرآن و دعای ۴۲ صحیفه سجادیه نیز توصیه شده است.

کسی که به اسلام و قرآن اعتقاد ندارد، نمی‌تواند از آن بهره معنوی و مادی ببرد، بلکه جز بر زیانش افزوده می‌شود، مگر آنکه در پی رسیدن به حقانیت آن باشد. چنین فردی بهتر است با نگاه فطری به حل مشکل خود بپردازد و از ندای فطرتش در تایید حقایق و آیات مسلم تبعیت نماید؛ چرا که دل به زشتی گناهان گواهی می‌دهد و به زیبایی نیکی‌ها اقرار می‌کند.

هدف قرآن فقط خواندن و لذت بردن از لحن آن نیست، بلکه شامل اشارات و دقایق نیز هست که نیازمند تفسیر، تاویل و عمل به دستورات است. کسانی که قرآن می‌خوانند اما خلاف دستورات آن عمل می‌کنند، عالم بی‌عمل محسوب شده و به مجازات محرومیت از ذکر و یاد الهی محکوم می‌گردند.

مراد از علوم شیطانی در خطبه اشباح، علومی است که یادگیری آن واجب نیست و شیطان انسان را به سوی آن‌ها سوق می‌دهد، نه علوم قرآنی و عترتی. آموختن این علوم به منزله جنگ با خداست و باید به آنچه قرآن و سنت راهنمایی می‌کنند اکتفا کرد.

خلود در آتش جهنم ملازم عذاب نیست، زیرا آتش برای فرشتگان مامور جهنم برد و سلام است و عذابی محسوب نمی‌شود، همانطور که ورود همه انسان‌ها به جهنم قطعی است اما تنها کافران را می‌سوزاند. برخی فرشتگان نیز نیمی از بدنشان آتش و نیمی دیگر یخ است اما آسیبی نمی‌بینند.

اسلام شاعران مؤمن و مدافع حق را از شاعران گمراه‌کننده که باطل را حق جلوه می‌دهند، جدا می‌کند. آیه ۲۲۴ سوره شعرا به شاعران گمراهی اشاره دارد که پیروانشان از آنها پیروی می‌کنند، اما مؤمنان با ذکر کثیر و اعمال صالح از آنها متمایز می‌شوند.

نزدیک شدن پیامبر به خدا در شب معراج، به معنای رسیدن به نهایت کمال خود بود، نه نزدیکی مکانی به ذات الهی که منزه از مکان است. این تقرب به مرکز قرب، رسیدن به حد اعلای تکامل بود که تنها اندکی با مقصد نهایی فاصله داشت.

آغاز و ادامه خلقت از ماوراء زمان نشأت می‌گیرد و با آفرینش‌های متوالی خارج از زمان صورت می‌پذیرد. زمان با تجلی اسمای الهی «المبدئ» (آغازگر) و «المعید» (بازگرداننده) بر قوه ادراک انسان سنجیده می‌شود. این فرآیند خلقت، تجلیات مداوم این اسماء الهی است.

آیه "و النهار إذا جلاها" به دو صورت قابل تفسیر است: روز خورشید را آشکار می‌کند یا روز زمین را روشن می‌سازد. از منظر علمی، جو زمین امواج خورشید را پخش و پردازش می‌کند. در تفسیر روایی، شمس به نبوت و نهار به ائمه (ع) تفسیر شده است که دین حق را آشکار می‌کنند.

عبارت «تراجم وحی الهی» دربارهٔ معصومین (ع) به این معناست که ایشان واسطهٔ درک کلام الهی برای دیگران هستند. بدون اتصال ایشان به مبدأ اعلا، وحی الهی برای موجودات در طبقات پایین‌تر بندگی قابل فهم نبود و ایشان این تنزیل وحی را محقق ساخته‌اند.

حق الناس همان حق الله است و خداوند در بخشش کسی را بازخواست نمی‌کند؛ او حقوق ضایع شده را به وجه شایسته جبران می‌نماید. بخشش یوسف و یعقوب در سوره یوسف نمونه‌ای از این امر است.

دانشمند واقعی کسی است که با عقلانیت و کرائم اخلاق به علم وصل شود و ارتباطی خاص با خداوند علیم برقرار کند. قرآن و عترت شروط تحصیل علم ناب هستند و عقل چراغ علم است که بدون آن جهل جای علم را می‌گیرد.

سحر و جادو به عنوان سلاحی شیطانی، آثار خاص خود را دارد و سوره فلق توانایی گشودن هر گره و ابطال هر افسونی را دارد. اگرچه مصداق گره‌ها و نحوه افسونگری در طول زمان تغییر کرده است، اما اصل سحر و جادو همچنان وجود دارد و سوره فلق راه مقابله با آن است.

دستورات کلی الهی برای همه مردم است و شامل همه انسانهاست، نه اینکه محدود به گروه خاصی باشد. رفتار غیر دینی افراد زمانی معذور است که به حریم خصوصی همان شخص باشد و به حریم دینی دیگران آسیبی نرساند، هرچند که مجازات دنیوی و اخروی آن باقی است. اما اگر رفتار غیر دینی به سلامت جامعه و حریم اخلاقی و دینی دیگران آسیب وارد کند، معذور نخواهد بود.