قرآن و تفسیر

در دعای پنجاه صحیفه سجادیه، به نظر می‌رسد منظور از «اسراف» در ترجمه، «زیان» (ضرر) بوده است، نه «زبان». این دعا به آیه ۵۳ سوره زمر اشاره دارد که می‌فرماید: «ای بندگان من که در جنایت به خویش (به واسطه گناه) از حد گذشتید، از رحمت خدا نومید مگردید». این آیه دربارهٔ اسراف بر خویشتن و بخشش همه گناهان توسط خداوند از طریق توبه است.

شیطان از اغوای مخلصین اظهار عجز می‌کند، اما بر مؤمنان متوکل تسلط ندارد به این معنا که قادر نیست بر دین آنها تسلط یابد، هرچند ممکن است بر جسم آنها غلبه نموده یا آنها را اغوا نماید. تسلط شیطان تنها بر کسانی است که او را دوست می‌دارند و به خدا شرک می‌ورزند.

امت به جماعتی گفته می‌شود که دارای اصل و ریشهٔ واحد، قانون و هدف مشترک باشند. این اشتراک می‌تواند در دین، زبان یا مکان باشد. در لغت، «امت» به معنای قصد است و کسانی که قصد مشترک دارند، امت نامیده می‌شوند. حتی پیامبران الهی مانند ابراهیم (ع) که تنها موحد آن زمان بودند، به تنهایی یک امت شمرده شده‌اند.

مبدأ و مقصد دعا خداست. دعای توسل نوعی طلب شفاعت از معصومین برای حاجات به سوی خداست و اگر با قصد لبیک به فرمان «ابتغاء وسیله» (مائده: ۳۵) باشد، عمل را عبادی‌تر می‌کند. تقوا، تخصص و علم استفاده از وسیله است؛ بدون تقوا، استفاده از وسیله ممکن است به شرک بکشاند.

تبیان کل شی بودن قرآن حقیقتی است که تنها اهل تقوا با دل تقوایی خود به حقایق نهفته در آن دست می‌یابند. نه تنها قواعد طب یا شیمی، بلکه تمام قواعد علوم عالم در دل قرآن نهفته است، اما تنها شرکای قرآن و کسانی که از محضر امام بهره می‌برند به آن دست می‌یابند. مقدمهٔ درک علوم قرآنی، پاکی است و عترت همان تفسیری است که تمام ابعاد قرآن را بیان می‌کند.

قرآن به حقیقت تبیان هر چیزی است؛ از نگاه ظاهری حروفی است، اما از نگاه حقیقی نور، حکمت و علم است که حقایق باطنی آن با دل پاک و مقبول هویدا می‌شود. رسول خدا (ص) و عترت مطهرش سخت‌افزارهای این نرم‌افزار قرآنی هستند و بیان قرآن در دل رسول، تبیان است. قرآن رمزگشا و اسرارنماست و علم، حکمت و احکام هر چیزی را بیان می‌کند.

مراد از «امام مبین» در آیهٔ یس ۱۲، نامهٔ اعمال نیست؛ زیرا نامهٔ اعمال هر کس منحصر به فرد است و لزومی ندارد همه چیز در آن احصا شود. امام مبین وجودی است که حافظهٔ خلقت و بایگانی دستگاه آفرینش است و تمام کلمات پروردگار را در جان خود دارد و صفت «مبین» آن را از سایر ائمه متمایز می‌کند.

مفهوم «ربی علی صراط مستقیم» این است که خداوند بر حق است و بر قانونی استوار است که بر اساس عدل، احسان و بخشش بنا شده است. او بندگان را بر پایه عبادت خالصانه پاداش می‌دهد و خود نیز بر اساس قهاریت و رحمانیت حکم می‌کند. صراط مستقیم از بندگان، عبادت خالصانه و از خالق، تجلی صفات الهی است.

اعتقاد به فرشتگان از قوه ملکوتی نشأت می‌گیرد که به افراد اجازه می‌دهد به جهان فرشتگان اطلاع یابند. معاندان تصور غیرعقلانی از فرشتگان داشتند و بهانه انکار نبوت حضرت را فرشته می‌دانستند، در حالی که وجود خدا را باور نداشتند. رویت فرشتگان در کالبد جسمانی تنها به تمثیل مادی آن‌ها امکان‌پذیر است.

آیه «و نحن اقرب الیه من حبل الورید» نشان‌دهنده احاطه علمی و قهر الهی بر تمام مخلوقات است. تمام آفریده‌ها تحت حکومت اسماء حسنای الهی قرار دارند و هر مخلوق به واقع به کل خلقت مرتبط است. کسی که نورانیت معرفت خود را نسبت به این حقیقت افزایش دهد، به حس کامل و حضور تام در پهنه خلقت دست می‌یابد.

مراد از شاکله در آیه ۸۴ سوره اسراء، نیت آدمی است که از قلب آغاز می‌شود و بر اساس اختیار شکل می‌گیرد. این اختیار به هر شخص توانایی انتخاب متفاوت و غیر همسان را می‌دهد و همین امر باعث می‌شود که مخلوقات در سطوح و اعمال خود تفاوت داشته باشند.

بر اساس تفسیر آیهٔ «إنما ولیکم الله ورسوله والذین آمنوا الذین یقیمون الصلاه ویؤتون الزکاه وهم راکعون»، مراد از «الذین آمنوا» علی (ع) و ائمه (ع) تا روز قیامت است. واقعهٔ زکات دادن امام علی (ع) در حال رکوع، آزمونی الهی برای معرفی ایشان به عنوان ولی خدا بوده و این واقعه برای اولیاء دیگر الهی نیز تکرار خواهد شد. ضمیر جمع در آیه، حکایت از تکرار این آزمون دارد و ولایت اولیاء حاضر در زمان خود ثابت و ولایت اولیاء غیرحاضر به زمان حضورشان ثابت خواهد بود.

قرآن کیفیت تکلیم موسی (ع) را نامعلوم می‌داند و هرگونه قیاس را رفع می‌کند. پیامبر اکرم (ص) دارای احوالاتی از دریافت‌های سبحانی هستند که می‌تواند از تکلیم فراتر باشد. در مقام «قاب قوسین او ادنی»، هیچ مخلوقی، حتی ملائک، پر نمی‌زدند و مقام پیامبر (ص) برتر از هر مقامی بود.

ضمیر مذکر «علیکم» در آیه هود/۷۳ به دلیل خطاب به حضرت ابراهیم (ع) و خاندان ایشان است، نه زنان پیامبر. این آیه با آیه تطهیر (احزاب/۳۳) که به اهل بیت نبوت اختصاص دارد و شامل زنان پیامبر نمی‌شود، قابل مقایسه نیست؛ زیرا تطهیر از رجس شامل تمام پلیدی‌هاست و برخی زنان پیامبر با امام زمان خود درگیر بوده‌اند.

مصادیق شهوات که در حدیث پیامبر (ص) به آن اشاره شده، در آیه ۱۴ سوره آل عمران تبیین شده است. این شهوات شامل زنان، فرزندان، اموال هنگفت از طلا و نقره، اسب‌های ممتاز، چهارپایان و زراعت می‌شود که همگی سرمایه زندگی مادی هستند و سرانجام نیک نزد خداست.

معنی نمودن عفو الهی در آیه ۴۳ سوره توبه به بخشش گناه دور از انصاف است؛ زیرا عفو الهی بدون اینکه طلب عفوی از رسول خدا (ص) صادر شود صورت پذیرفته و به رفع سوء اثر اذن ایشان به منافقان مناسب‌تر است. این اذن جان حضرت را در معرض خطر قرار داده بود و خداوند آثار آن خطر را از جان مبارکشان محو نمود.

مغفرت الهی تنها پوششی برای گناهکاران نیست، بلکه برای اهل طاعت نیز جلوه‌ای از مهر، محبت، احسان و کرم الهی است. این مفهوم در تخفیف احکام برای مضطرین (بقره: ۱۷۳)، مصلحان (بقره: ۱۸۲)، مومنان، مهاجران و مجاهدان (بقره: ۲۱۸) و همچنین برای بهشتیان (فاطر: ۳۰) مشهود است. نسبت دادن خطا به پیامبر (ص) جسارت است.

انس و جن موجوداتی عقلانی و شهوانی هستند و هر موجود عقلانی دارای جنبه ملکوتی است. ابلیس قبل از مسخ، عزازیل نام داشت و با مقامات عبادت و اطاعت به عالم ملکوت رسیده و مصاحب فرشتگان بود. الله اعلم.

عصمت چهارده معصوم علیهم السلام در تمام دوران قبل و حین رسالت یا امامت از اعتقادات شیعیان بوده است. اما در مورد انبیاء عظام غیر از رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، این عصمت در زمان رسالت آنها مورد تأیید است.

فرشتگان مسومین در آیه ۲۵ سوره آل عمران به فرشتگان عمامه به سر، سواره نظام یا یگان ویژه از فرشتگان اشاره دارند. در روز بدر، این فرشتگان عمامه‌های سفید بر سر داشتند.