قرآن و تفسیر

همه مخلوقات عالم در عالم تکوین، به دلیل قرار گرفتن در دایره خلقت، صناعت، حیات، حکومت و الوهیت الهی، در عبادت محض او هستند. اما در عالم تشریع، انسان‌ها باید با اختیار خود، انقیاد و بندگی را اثبات کنند و مطیع دستورات الهی باشند. خلقت، علم تشریع با عبادت اختیاری معنا می‌یابد.

منظور از «المرء و قلبه» در آیات قرآن، اشاره به اجزای وجودی انسان است که قلب، سامانه ارتباطات، اطلاعات، احساسات، عبادات، نیات و تصمیمات اوست و حقیقت انسان از قلبش متمایز است. خداوند حائل بین انسان و قلب اوست و تا اذن او صادر نشود، هیچ ارتباطی برقرار نمی‌شود. خداوند از خود ما نیز به ما نزدیک‌تر است، زیرا هستی ما به او وابسته است.

علم غیب مختص خداوند است و به هر کس بخواهد اعطا می‌کند. آیه اول (مائده ۱۱۹) درباره پرسش استفهامی خداوند از عیسی (ع) است، نه نفی علم ایشان. آیه دوم (توبه ۱۰۱) نیز علم پیامبر (ص) را محدود می‌داند، اما علم غیب اعطایی به اولیاء را نفی نمی‌کند. علم غیب اعطایی تنها از جانب خداوند است و تا زمانی که او نخواهد، کسی عالم به غیب نمی‌گردد.

حیا و ملاحظه عاطفی پیامبر (ص) نسبت به مردم، نکته‌ای مثبت و نشانه محبت ایشان در هدایت امت است. خداوند برای دفاع از رسولش، مردم را توبیخ می‌کند و پیامبر نیز از اوامر الهی تخلفی نداشتند. خداوند، پیامبر را از زحمت افزون‌تر در هدایت امت معاف می‌دارد.

آیه ۱۲۱ سوره انعام که می‌فرماید «از آنچه نام خدا بر آن برده نشده نخورید»، شامل دو مورد است: اول، تحریم ذبح حیواناتی که نام خدا هنگام ذبح بر آن‌ها ذکر نشده باشد. دوم، غذایی که نام خدا بر آن برده نشده، شیطان در آن شریک شده و نوعی مسمومیت معنوی در آن ایجاد می‌کند.

هر امری که به ظهور نرسیده غیب محسوب می‌شود و قرآن به عنوان ام الکتاب دارای بواطنی است که مقام غیب الغیوب را می‌رساند. ام الکتاب بودن امام نیز مبدأ ظهور و بروز علوم پنهان و آشکار خداست؛ حتی خود پیامبر (ص) و خاندان پاکشان برای خودشان غیب الغیوب خدا هستند.

خداوند در قرآن امر فرموده او را با نام‌های نیکویش بخوانیم. رسول خدا (ص) نیز با جمع کردن علی، فاطمه، حسن و حسین (ع) برای ابتهال (دعای لعنت بر معاندان)، نشان می‌دهد که می‌توان با این حضرات خدا را خواند و این جایگاه آنان را به عنوان اسماء حسنای الهی اثبات می‌کند.

حدیث «من وسیله اویم» در تفسیر آیه ۳۵ سوره مائده، به این معناست که اهل بیت (ع) وسیلهٔ تقرب به خدا و رسیدن به رضوان الهی هستند. این مقام، مختص رسول خدا (ص) و ذریهٔ ایشان است و در برخی روایات، وسیله به معنای درجهٔ پیامبر (ص) در بهشت نیز آمده است. اختلاف صفحات کتاب مناقب به سال چاپ و تدوین آن مربوط است.

خداوند همه انسان‌ها را از یک نفس واحد آفریده است، همانطور که در آیه ۱۸۹ سوره اعراف آمده. پیامبر اکرم (ص) نیز مانند سایر انسان‌ها از این نفس واحد خلق شده‌اند و در عالم هستی امتیاز ویژه‌ای نسبت به دیگران نداشتند. ایشان با حفظ و ارتقای نفس خود به مقام اشرف مخلوقات رسیدند و نفس پاک ایشان الگویی برای تربیت و پرورش نفوس است.

تغییر خلق خدا در آیه نساء/۱۱۹ به معنای تغییر دین و امر الهی است، اما جراحی زیبایی بینی نیز می‌تواند از مصادیق تغییرات غیرمتعارف در خلقت محسوب شود، هرچند فطرت الهی و نور ولایت قابل تغییر و خاموش شدن نیست. مصادیق دیگر شامل تغییر جنسیت و عقیم‌سازی است.

آب در آیه «بگو:به من خبر دهید ،اگر آب آشامیدنی شما به زمین فرو رود ،چه کسی آب روان برایتان خواهد آورد؟» (الملک:۳۰) کنایه از امام غائب است. اگر امام غائب شود و ندانیم کجاست، چه کسی امام ظاهری می‌آورد تا اخبار آسمان و زمین و حلال و حرام را بیاورد؟ تأویل این آیه هنوز نیامده است.

قرآن کلام الهی است که مرزهای زمان و لازمان را درنوردیده و علم خداوند به خلقت و فنای جهان یکسان است. زمان مفهومی حقیقی و پیچیده است و نباید آن را صرفا انتزاعی دانست، بلکه باید با دقت به آیات الهی نگریست.

امنیت مکه به عنوان «بلد امین» در آیه ۳ سوره تین، وظایفی را برای انسان‌ها جهت رعایت حرمت آن مقرر می‌کند و آن‌ها را ملزم به عدم تعرض می‌سازد. این امنیت به معنای وجود نیروی الهی مانع تعرض یا بلایای طبیعی نیست، بلکه ابزاری امتحانی برای سنجش رفتار انسان‌ها در برابر حرمت الهی است.

پیامبر اسلام (ص) مخاطب آیه «یا أیها الذین آمنوا اتقوا الله وابتغوا إلیه الوسیله...» هستند، اما نه به عنوان کسی که باید وسیله بجوید، بلکه خودشان مصداق وسیله هستند. ایشان می‌توانستند با توسل به خودشان، که محبوب‌ترین خلق خدا هستند، به سوی خداوند تقرب جویند. این امر با توجه به جایگاه ویژه ایشان نزد خداوند امکان‌پذیر است.

احسان به والدین در سوره انعام، پس از برشمردن حرام‌ها و در کنار توحید آمده است تا بر اهمیت فوق‌العاده آن تأکید شود. امر به احسان به والدین، در واقع نهی قوی از عقوق و بی‌احترامی به آنان است؛ به گونه‌ای که حتی کوچکترین بی‌احترامی، مانند گفتن «اف»، ممنوع شمرده شده است.

درخواست همسر فرعون برای خانه‌ای «عندک» در بهشت، به معنای نهایت قرب و ارتباط بی‌واسطه با خداوند است، نه مکانی فیزیکی. این عبارت نشان‌دهندهٔ رسیدن به بالاترین درجه محبوبیت نزد خدا و خلوت با او بدون هیچ حجاب و مانعی است.

سوره یاسین به دلیل جامعیت معارف الهی، شامل بودن مفاهیم توحید، نبوت، معاد، و جایگاه اهل بیت (ع)، قلب قرآن نامیده می‌شود. این سوره مرکز ارتباطات، احساسات، توجه، جذب، و پایگاه صدور فرامین الهی است. همچنین «قلب» به معنای عزیز و گرامی بودن نیز تفسیر شده است.

عجل» در آیه ۳۷ سوره انبیاء به سرشت شتاب‌زده انسان اشاره دارد که می‌تواند لازمهٔ تکامل و اقبال به سوی خیر باشد. اما اگر این شتابزدگی از کنترل عقل خارج شود و تحت تأثیر هوای نفس قرار گیرد، به سوی شر سوق می‌دهد. این صفت با شتابزدگی که از جنود جهل است، مرتبط است و می‌تواند انسان را در مسیر انحطاط قرار دهد.

فعل «أوتیتم» در آیه ۸۵ سوره اسراء به عموم مردم اشاره دارد و بیان می‌کند که علم الهی کران‌ناپذیر است و آنچه به انسان‌ها داده شده، تنها اندکی از آن است. حتی پیامبر اسلام (ص) و ائمه اطهار (ع) نیز که مدینه علم نبی هستند، علمشان در برابر علم بیکران الهی قلیل محسوب می‌شود. علوم عامه مردم نیز در مقایسه با این علم قلیل، بسیار ناچیز است.

شناخت شیطان از انسان ناقص بود و قضاوتش با کبر و غرور آمیخته بود. او با قیاس اشتباه خود از آتش و گل، مرتکب خطای بزرگی شد و به همین دلیل مهلت یافت تا آزمایش الهی کامل شود. این قیاس جاهلانه، اولین خطای شیطان بود که منجر به رانده شدنش از درگاه الهی شد.