قرآن و تفسیر

انسان پیوسته در معرض امتحانات الهی قرار دارد و هیچ گریزی از آن نیست. آیه ۱۰۹ سوره انعام به این معنا نیست که انسان نباید خود را در معرض امتحان قرار دهد، بلکه باید از خدا توفیق سربلندی در امتحاناتش را طلب کند.

قرآن و دعاهای ماثور مانند صحیفه سجادیه، دارای بطون، اشارات، لطایف و حقایق عمیقی هستند که در هیچ ترجمه‌ای به طور کامل گنجانده نمی‌شود. اکتفا به ترجمه به معنای راضی شدن به حداقل بهره‌مندی از این گنجینه عظیم است و فضیلت خواندن متن عربی را ندارد.

حضرت موسی علیه السلام در کنار حضرت خضر، همچون شاگردی علوم ناشناخته‌ای آموخت و عدم صبرش باعث تحدید علوم ماخوذه شد، نه تنزل رتبه نبوت. انسان‌های شایسته با علم به اینکه ماوراء هر حادثه تاویل و حکمتی نهفته است، صبر پیشه می‌کنند و این صبر باعث ترفیع درجات علمی آنها می‌گردد.

اسماء حسنای الهی دارای مراتب و مقامات ویژه‌ای هستند و برخی اصل و ریشهٔ دیگران محسوب می‌شوند، اما همه به یک مرجع واحد رجوع دارند و با هر کدام می‌توان خدا را خواند. این بدان معناست که هرچند تفاوت رتبی وجود دارد، اما همهٔ اسماء به ذات واحد الهی بازمی‌گردند و می‌توانند وسیلهٔ دعا و خواندن او باشند.

شاکله به معنای مغز مرکزی نیت آدمی است که از خمیرمایه و نیت شکل می‌گیرد و عمل از آن نشأت می‌گیرد. ارتباط آن با طینت و خلقت از آب شیرین و شور نیاز به بررسی بیشتر دارد، زیرا هرچند طینت می‌تواند مبنای شاکله باشد، اما شاکله خود نیت و جهت‌گیری درونی انسان است.

منظور از "آب فراوان" در آیه ۱۶ سوره جن، استقامت و پایداری در طریق عبادت و بندگی الهی، تمسک به ثقلین و ثبات قدم بر راه ولایت حضرات معصومین علیهم السلام است. این پایداری موجب سیراب شدن از رحمت الهی می‌شود.

صرف ورود به جهنم نشان عذاب آنها محسوب نمی‌شود. بت‌هایی که مشرکان می‌پرستیدند به دو دسته تقسیم می‌شوند: اول، اشیائی که به پرستیده شدن راضی بودند (مانند بت سنگی یا انسان‌هایی چون فرعون) و دوم، اشیائی که خودشان راضی به پرستیده شدن نبودند. دسته اول به همراه پرستندگانشان عذاب می‌شوند، اما دسته دوم عذاب نخواهند شد.

در آیه ۳۸ سوره بقره، عبارت "اهبطوا منها جمیعا" می‌تواند به آدم، حوا، ابلیس و اعوان او، یا ذریه‌های موجود در صلب آدم که در خوردن شجر مشارکت داشتند، اطلاق شود. این آیه به هبوط دسته‌جمعی از بهشت اشاره دارد و ماهیت وجودی حضرت آدم با دیگران متفاوت بوده است.

مراد از "کنتم امواتا" در آیه ۲۸ سوره بقره، نبودن حیات دنیوی است. انسان‌ها در اصلاب پدرانشان در حکم مردگان بودند و پیش از خلقتشان به مرده اطلاق نمی‌گردد. این آیه به مراحل مختلف حیات و مرگ انسان اشاره دارد، از جمله حیات در اصلاب، مرگ دنیوی، حیات در قبر و حیات در قیامت.

مراد از «حجاره» در آیه ۲۴ سوره بقره، اصنام و بت‌ها هستند که مورد پرستش قرار گرفته‌اند، نه سنگ‌هایی که نافرمانی کرده باشند. این آیه دلیلی بر عذاب و مواخذه موجودات بی‌جان مانند سنگ نیست، بلکه به بت‌هایی اشاره دارد که در کنار مشرکان در جهنم خواهند بود.

خداوند همه موجودات را از یک منبع واحد و با حسن الهی آفریده است. آفرینش انسان از گل آغاز شد و سپس با جهاز اختیار، تنوع هستی شکل گرفت. آیه ۴۵ سوره نور و آیه ۷ سوره سجده به خلقت موجودات از آب و آغاز آفرینش انسان از گل اشاره دارند.

آیه ۸۲ سوره نمل بیان می‌کند که در آستانه رستاخیز، جنبنده‌ای از زمین خارج می‌شود که با مردم سخن می‌گوید و اعلام می‌کند که آنان به آیات الهی ایمان نمی‌آوردند. بر اساس روایات ثقلین، این جنبنده، امیرالمؤمنین علیه‌السلام است که در آخرالزمان با هیبتی خاص برای انجام مأموریت‌های ویژه ظهور می‌کند.

واژهٔ «مثل» در نگاه قرآنی می‌تواند معانی متعددی از جمله شبه، نظیر، شکل، هم‌کیف، هم‌کم، هم‌جوهر، همسان، هم‌صفت و مساوی را در بر بگیرد. به طور کلی، این واژه برای کمک به تفهیم یک حقیقت خاص در قبال موضوع خویش به کار می‌رود.

ولایت معصومین علیهم السلام به اذن و اجازت پروردگار متعال است و به ولایت خدا برمی‌گردد، نه به صورت مستقل. آیهٔ سورهٔ زمر به پرستش بت‌ها توسط مشرکان اشاره دارد که دلیلشان را قربت به خدا می‌دانستند، اما در توسل، منبع توسل پرستش نمی‌شود و این دو با هم متفاوتند.

آیه ۱۳ سوره حجرات بیان می‌کند که همه انسان‌ها از یک اصل مشترک آفریده شده‌اند و تفاوت‌هایشان برای شناخت متقابل است، نه برتری. ملاک برتری نزد خداوند، تقواست، نه نژاد یا قومیت. این آیه با نظام احسن خلقت همخوانی دارد، زیرا تفاوت‌ها پس از تجهیز به اختیار و امکان گزینش ایجاد شده و زیبایی و قبح انتخاب‌ها، درجات و مراتب وجودی را شکل داده است.

آیات قرآن کریم، از جمله اعراف ۱۸۰ که می‌فرماید خدا را به نام‌های نیکش بخوانید و کسانی را که در نام‌های او تحریف می‌کنند رها کنید، و مائده ۳۵ که مؤمنان را به طلب وسیله برای تقرب به خدا امر می‌کند، و نساء ۶۴ که اطاعت از رسول را به اذن خدا می‌داند، همگی بر مشروعیت توسل و لزوم طلب وسیله برای تقرب به خداوند دلالت دارند و هیچ آیه‌ای با این موضوع مخالفت ندارد.

عبارت «و اتممناها بعشر» نشان‌دهندهٔ تکمیل وعده الهی است، نه تغییر آن. عدم اجابت دعاها نیز به معنای بدا در وعده الهی نیست، بلکه به دلیل عدم تحقق شروط لازم برای اجابت دعا است. ظهور امام زمان (عج) نیز مطابق اراده الهی و امری غیبی است و ارتباطی با تحلیل‌های انسانی ندارد.

آیه ۵۰ سوره احزاب به امتیاز ویژه پیامبر اسلام (ص) اشاره دارد که ازدواج با زنانی که خود را بدون مهر به ایشان می‌بخشند، برای ایشان حلال است. این حکم مختص پیامبر (ص) بوده و برای سایر مؤمنان، شرط تحقق نکاح تعیین مهر است.

برای بهره‌مندی از خزائن الهی و علوم غیبی، باید به تداوم پاکی جسم و جان، مراقبات رحمانی، تمسک خالصانه به قرآن و عترت، تجهیز کامل به عقل و جنودش، و استفاده از راههای میانبر مانند یقین، حکمت، طلب رضا، تقویت ایمان و تقوا پرداخت. دعاهایی مانند دعای بیستم صحیفه سجادیه و دعای سمات نیز راهگشا هستند.

اضافه شدن «روح» به خدا در آیهٔ «و نفخت فیه من روحی» اضافهٔ تشریفی و اکرامی است. این روح، مخلوق و برگزیدهٔ خداست که در جان حضرت آدم دمیده شد، همان‌گونه که کعبه «بیت الله» و ابراهیم «خلیل الله» نامیده شده‌اند.