قرآن و تفسیر

آیهٔ شریفه «ولئن أتیت الذین أوتوا الکتاب بکل آیة ما تبعوا قبلتک ۚ وما أنت بتابع قبلتهم ۚ وما بعضهم بتابع قبله بعض ۚ ولئن اتبعت أهواءهم من بعد ما جاءک من العلم ۙ إنک إذا لمن الظالمین» شرطیه است و چون هیچ تبعیتی از جانب رسول پاکی‌ها صورت نگرفته، عصمت حضرت خدشه‌دار نشده است. این آیه فرمان عدم سازش رسول خدا با کفار است.

مراد از «الظاهر» در آیه سوم سوره حدید، قهر و غلبهٔ الهی است؛ یعنی آشکار بودن و آشکار ساختن. ظهور اشیاء به او، به معنای مغلوبیت آنهاست و کمال معرفت و شهود مخلوقات از پروردگار غالب، در همین مغلوبیت است.

قرآن در برخورد با اهل فسق و فساد و نفاق، گاهی از لحن تند و القابی مانند سگ‌صفتان، خرصفتان و انعام‌صفتان استفاده می‌کند تا حقایق باطنی را آشکار سازد. این برخورد تند با نرمی و نرمش با اهل ایمان تفاوت دارد. رحمت عام الهی شامل همه است، اما رحمت خاص فقط شامل مؤمنان می‌شود و برخورد با گناهکاران گاهی نیازمند شدت است.

حجاب‌ها، چه نورانی و چه ظلمانی، مخلوق خدا هستند و مانع درک ذات او نمی‌شوند. خدا از طریق همین حجاب‌ها به ما نزدیک است و این نزدیکی از روی تسامح است. گناهان نیز می‌توانند حجاب باشند. انبیاء نیز از این قاعده مستثنی نیستند و خود حجاب نیز در برابر ذات حق حجاب است.

اصطلاحات «الریاح»، «السما» و «سحابا» در قرآن به حقایق و اشاراتی اطلاق می‌شود که در این بررسی با ذکر آیات مربوطه مورد تحلیل قرار خواهد گرفت.

آیات ۱۰ تا ۱۲ سوره نوح و آیه ۵۰ سوره هود هر دو بر استغفار و طلب باران و امداد الهی تأکید دارند. امداد الهی می‌تواند شامل هر جنبه‌ای از زندگی، از شور تا شعور، از جوارح تا جوانح، از دنیا تا آخرت، از جسم تا روح، از فرش تا عرش و از هر حیث باشد.

آیات «الذین یستمعون القول فیتبعون أحسنه» و «لا إکراه فی الدین» به معنای تشویق به شنیدن هر سخنی یا میدان دادن به شبهه‌پراکنی نیست. آیه اول ناظر به شنیدن کلام حق و پیروی از بهترین‌هاست و آیه دوم به اجباری نبودن پذیرش دین اشاره دارد، نه آزادی در حمله به ارزش‌ها. میدان دادن به اهل نفاق، محروم کردن اهل ایمان است.

متن ارسالی به درستی به آیات قرآن اشاره کرده که ارزش برده و آزاد، و زن و مرد یکسان نیست. طبق آیه ۱۷۸ بقره، در قصاص، آزاد در برابر آزاد و بنده در برابر بنده است. همچنین طبق آیه ۲۵ نساء، ازدواج با کنیز با اجازه مالک جایز است، که نشان‌دهنده‌ی عدم حق انتخاب برای برده است.

تمام پدیده‌های عالم هستی دارای خوابند، اما خوابشان ویژگی‌های خاص خود را دارد؛ تنفس، طپش، خواب جسم و روح هر کدام مختصات خود را دارند. هر موجودی با نظر حق حیات می‌یابد و دگرگونی‌هایش یا عروجی است یا هبوطی. مرگ، خواب مطلق است و به مقاله شبنم تفسیری بر آیت الکرسی مراجعه شود.

مفهوم شرق و غرب در عالم هستی، فراتر از کره زمین، با سنجش موقعیت نسبت به ستارگان، کهکشان‌ها، یا افق عوالم بالا معنا می‌یابد. شرق و غرب واقعی نسبت به مبدأ و معاد عالم هستی چهره دیگری پیدا می‌کند و رسول اکرم (ص) خورشید واقعی عالم هستند که افق اعلای هر آفریده‌ای با نور جمال ایشان مشخص می‌شود.

آیه «حق آمد و باطل نابود شد» به ظهور امر الهی برای تحقق وعده الهی و پاکسازی عالم اشاره دارد، نه مصاحبت حق و باطل. حق مانند نور ظاهر شده و بنیان ظلمت را در هم می‌شکند. دلی که حرم خداست، اگر شیطان در آن داخل شود ملکوتیان از آن رحلت می‌کنند؛ اما اگر خوی زشت را از دل بیرون کنیم، فرشتگان در آن فرود می‌آیند.

آیهٔ «نفخت فیه من روحی» به روح مخلوق و برگزیدهٔ الهی اشاره دارد که به آدم (ع) نسبت داده شده است، نه بخشی از ذات خدا. نسبت دادن روح به خدا، حکایت از شرافت و ارزش والای آن دارد. آیهٔ «فمن تبعنی فإنه منی» نیز بیانگر نسبت تشریفی و مقامی است و به معنای پیوستن پیروان به اهل ایمان و تقواست.

تدبر صحیح در آیات قرآن نیازمند قلبی خاشع و خاضع، بدنی فارغ از تعلقات و مکانی خلوت است. باید با توجه به اینکه قرآن کلام خداست، در وعد و وعیدها، امثال و مواعظ آن تفکر کرد و از معانی و حقایق آن غافل نشد، تا از برکات آن محروم نماند.

آیه «کل شی عددا» به احاطه و تسلط خداوند بر هر چیز از هر نظر، چه از حیث قدرت، چه علم و چه حسابگری اشاره دارد. این آیه به معنای شمارش دقیق و تعیین اندازه، مقدار، رتبه و جایگاه هر چیز نزد پروردگار است و ارتباطی با علم ابجد ندارد.

مراد از «فاخلع نعلیک» در آیه ۱۲ سوره طه، خالص کردن دل برای محبت خدا و رها کردن تعلقات دنیوی است. این بدان معنا نیست که هر چیزی را باید دور ریخت، بلکه باید وجود را از هر تعلقی که باعث کندی یا انحراف در سلوک الی الله می‌شود، پاک کرد. آنچه باید دور ریخته شود، فضولات، موانع، جهل و حجاب‌های جمال الهی است، نه کتاب فطرت و عقل که راهنمای بندگی هستند.

ترجمهٔ رایج آیه «یخرج من بین الصلب والترائب» اشتباه است؛ ضمیر «یخرج» به انسان برمی‌گردد، نه آب جهنده. صلب به مرد و ترائب به زن اشاره دارد و این آیه به خلقت انسان از آب جهنده و توانایی خداوند بر احیای مردگان دلالت دارد.

البیان» به معنای بیان و روشنی‌بخشی است و در آیه ۴ سوره الرحمان به خدا نسبت داده شده است. خدا معلم بیان است و روشنی‌بخش هر چیزی می‌باشد و مبین است. بیان به او بر دل ظهور می‌یابد.

آیه ۱۴ سوره قصص بیان می‌کند که پیامبر (ص) در زمان وحی به موسی در جانب غربی طور حضور جسمانی نداشته‌اند. حدیث امام صادق (ع) شجره مبارکه را نمادی از ایشان می‌داند. این دو با هم تضاد ندارند، زیرا حضور روحانی و علمی پیامبر (ص) با حضور جسمانی متفاوت است و ایشان همواره حضور علمی و عقلانی داشته‌اند.

آیه «إننی أنا الله لا إله إلا أنا فاعبدنی» (طه: ۱۴) بر توحید و عبادت خداوند تأکید دارد. آیه «بورک من فی النار و من حولها و سبحان الله رب العالمین» (نمل: ۸) به برکت و تقدس مکانی که موسی در آن ندا شنید اشاره دارد و شجره مبارکه نمادی از اهل بیت (ع) است. آیه «نادیناه من جانب الطور الأیمن» (مریم: ۵۲) نیز به مکالمه موسی با خدا در کوه طور اشاره می‌کند.

تفسیر مولانا از حضور در نماز به معنای غفلت از جسم نیست؛ بلکه جسم نیز همراه دل و جان در محضر حق حاضر است. ظاهر و باطن عبادات باید زیبا باشد و رسیدن به باطن با اسقاط ظاهر مناسبتی ندارد. ظاهر انسان‌های والا گواه باطن آن‌هاست و عبادات نیز هم ظاهر و هم باطنشان زیباست.