قرآن و تفسیر

آیات قرآن و روایات به حشر و حساب حیوانات و حتی برخی جمادات مانند سنگ اشاره دارند که نشان‌دهندهٔ حسابرسی تمام موجودات است. با این حال، دربارهٔ حسابرسی مخلوقاتی چون فرشتگان، باد، خاک، آب، سلول‌های انسان و گل‌ها، به صراحت سخنی در آیات و روایات نیامده است، هرچند اصل کلی حسابرسی همهٔ موجودات در قرآن مطرح شده است.

آیه ۳ سوره نور به تحریم ازدواج زن مؤمنه با مرد زانی و مشرک و همچنین ازدواج مرد مؤمن با زن زانیه و مشرکه اشاره دارد. مصداق دیگری که در پرسش مطرح شده، یعنی تناسب همسران بر اساس حفظ چشم، در مرتبهٔ کراهت قرار می‌گیرد. این آیه بیان می‌کند که پاکان برای پاکان و ناپاکان برای ناپاکان هستند.

اگر کسی به لطف خدا از انحرافات ذکر شده در آیه ۳ سوره نور (زنا و شرک در ازدواج) پاک باشد و همچنین از ظن، تجسس و غیبت که در آیه ۱۲ سوره حجرات نهی شده، دوری کند، بازخواست معنایی نخواهد داشت. اما اگر کسی به این گناهان مبتلا شود و آن‌ها را جبران نکند، مدیون خواهد بود.

راه رسیدن به رشد مداوم و عدم خسران، استقامت در دین مبین اسلام با اعتقاد کامل است. باید از آب و نور ثقلین (قرآن و عترت) جدا نشد، از وسوسه‌های شیاطین انسی و جنی و نفسانی غفلت نورزید و توبه، انابه و استغفار را برنامه همیشگی قرار داد.

آیه ۲۹ سوره اسراء در باب اعتدال در انفاق است و با عصمت پیامبر (ص) تضادی ندارد. خداوند ایشان را به اعتدال در احسان ادب نمود و قانون انفاق را از طریق ایشان برای بشر تدوین فرمود. رسول رحمت به هیچ عنوان حق کسی را به دیگری نبخشیده است.

قرآن با ترجمه‌های مختلف در دسترس است، اما هیچ ترجمه‌ای نمی‌تواند معانی کامل آیات را منتقل کند. خواندن قرآن به عربی، حتی با معنای نامکشوف، روح کلام الهی را در دل ایجاد می‌کند و الفاظ قرآنی اثرات عظیم خود را دارند.

بله، صفاتی که از ذات خداوند نفی می‌شوند، صفات محدود بشری هستند. درک ما از صفات محدود است و نمی‌تواند با ذات بی‌نهایت الهی مطابقت داشته باشد. مخلصین خدا را از صفات مخلوقین منزه می‌دانند و اقرار به وصف‌ناپذیری او دارند، اما در عین حال او را با اذن الهی می‌ستایند.

رزق الهی از اسم مبارک «رزاق» آغاز شده و پس از گذشتن از آسمان‌ها به خلایق می‌رسد. آسمان محل استقرار فرشتگان و نزول تدریجی رزق است، زیرا خداوند کارها را با واسطه انجام می‌دهد و خزائن هر چیزی نزد اوست و به مقدار مشخص فرو می‌فرستد.

قرآن برتری مشخصی بر سایر کتب آسمانی دارد، زیرا جامع تمام علوم است و گنجینهٔ علوم الهی محسوب می‌شود. کتب آسمانی دیگر مانند اعضا و جوارح این پیکر عظیم یا ستارگان این آسمان هستند. برتری قرآن بر سایر کلام‌ها، مانند برتری خدا بر مخلوقاتش است.

کلام الهی سطحی ندارد؛ بلکه سطح دریافت و برداشت افراد از آن متفاوت است. هر کس به اندازه تقوای خود، برداشت‌های خاص خود را از آن دارد؛ یکی تنها عبارات را می‌فهمد، دیگری به اشارات و لطایف و حقایق آن پی می‌برد.

مشیت الهی تجلی اول علم الهی و اراده الهی تجلی ثانوی آن است. در واقع، مشیت تفسیر علم الهی و اراده تفسیر مشیت الهی است و تقدیر الهی نیز تفسیری از اراده الهی محسوب می‌شود. علم الهی مقدم بر مشیت، مشیت دوم و اراده سوم است و تقدیر بر حکم مقرون به امضاء واقع می‌شود.

اگر مقام پیامبر (ص) بالاتر از جبرئیل باشد، قرآن ابتدا از مسیر مقام «قاب قوسینی» ایشان می‌گذرد و سپس توسط جبرئیل امین به ایشان نازل می‌شود. این بدان معناست که ایشان قبل از نزول نهایی، از آیات مطلع بوده‌اند اما موظف به عمل طبق شریعت بوده‌اند.

برائت جستن از تفاسیری که بر اساس قیاس آیات و رأی علمی و عقلی خود مفسر تدوین شده‌اند، خطا نیست. فهم حقیقی قرآن منحصرا از آن اهل بیت (ع) است و عقل تنها در سایهٔ متلبس شدن به کرامات عالیهٔ اخلاقی و نور اهل بیت (ع) می‌تواند راهگشا باشد.

تلاش برای تطهیر جسم و نفس، رجوع به نص قرآن، ترجمه، شناخت لغات، احادیث مربوط به آیات و تفاسیر روایی، همراه با تفکر و تعقل، راه مناسبی برای آشنایی با مفاهیم و تفسیر قرآن است. اما تمام این تلاش‌ها در گرو توفیق الهی است و عمل به آیات، سبیل احسن برای دستیابی به رموز قرآنی است.

اشارهٔ آیه ۱۳۳ سوره بقره به پیروی از آئین ابراهیمی و اسلام است که به آئین محمدی (ص) ختم می‌شود. می‌توان در این آیه به پیروی از ولایت امام علی (ع) نیز اشاره‌ای لطیف یافت. این جریان پیروی تا حضرت مهدی (عج) امتداد می‌یابد.

برای بهره‌مندی بیشتر از قرآن و درک رحمت و شفای آن، لازم است قلب خاشع، بدن فارغ و مکانی خلوت فراهم شود. با این آمادگی، روح انسان با خدا مأنوس شده و حلاوت مناجات با او را درک می‌کند. تلاوت قرآن باید با تدبر در وعده‌ها، وعیدها، امثال و مواعظ آن همراه باشد و نباید به خاطر رعایت حروف، حدود الهی را ضایع کرد.

لقب «دابة الله» برای امیرالمؤمنین علیه السلام وجود دارد و برخی احتمال می‌دهند مراد از «دابة من الأرض» در آیه ۸۲ سوره نمل، همان حضرت باشد که در آخرالزمان برای شناخت مؤمن از کافر ظهور می‌کند. این جنبنده با عصای موسی و انگشتر سلیمان، مؤمن را با نقطه روشنی و کافر را با نقطه سیاهی مشخص می‌سازد.

آیهٔ «لا إکراه فی الدین» به معنای اجباری نبودن پذیرش دین است، زیرا راه درست از انحرافی روشن شده است. خداوند انسان را در انتخاب راه بهشت یا جهنم آزاد گذاشته است؛ انتخاب راه ظلمت، حماقت است و عذاب ابدی در پی دارد.

قرآن تنها برای حیات دنیوی نازل نشده است؛ در دنیا تنها یک چهره از آن آشکار می‌شود و در آخرت سیمای آن مکشوف می‌گردد. گناه نکردن آسان‌ترین کاری است که می‌توان انجام داد و توانایی آن را داریم، پس نباید خود را به عذاب الهی دچار کنیم. خداوند به انسان قدرت ایستادگی در برابر نفس و شیطان را داده است.

تحقق هر امری در عالم هستی، از جمله هدایت و رزق، تنها به مشیت الهی بستگی دارد که اولین تجلی علم اوست. اگرچه اعمال ما در عالم دنیا متأثر از عالم ذر است، اما این عالم، عرصهٔ تقویت نیکی‌ها و جبران کاستی‌هاست و تنها کسانی که قلبشان مهر خورده، از هدایت محروم می‌شوند.