قرآن و تفسیر

عبارت «و ما ادراک» در قرآن، نشان از حقیقتی فوق توان درک هر مخلوقی دارد و حکایت از عجایب و شگفتی‌های فراتر از درک عقل هر انسانی می‌کند. این عدم آگاهی، اشاره به اموری دارد که کسی درک کاملی از آن ندارد، حتی رسول اکرم (ص) نیز به طور کامل از آن آگاه نیستند، زیرا علم الهی را نهایتی نیست.

تکرار صلوات و آیات قرآن هیچ اشکالی ندارد، مگر اینکه این تکرار بر اساس نسخه‌های شماره‌دار و غیرمأثور باشد که هیچ سند روایی یا قرآنی ندارند. خواندن مکرر صلوات یا آیات قرآن یا به دلیل سفارش روایی جایز است، یا با تبعیت از آیه «اذکروا الله ذکرا کثیرا» (احزاب: ۴۱). ظاهر آیه «فاقرؤا ما تیسر من القرآن» (مزمل: ۲۰) به تلاوت تعداد آیات و حالات قرائت اشاره دارد، نه تکرار یک آیه خاص.

تکرار صلوات و آیات قرآن هیچ اشکالی ندارد، مگر اینکه این تکرار بر اساس نسخه‌های شماره‌دار و غیرمأثور باشد که هیچ سند روایی یا قرآنی ندارند. خواندن مکرر صلوات یا آیات قرآن یا به دلیل سفارش روایی جایز است، یا با تبعیت از آیه «اذکروا الله ذکرا کثیرا» (احزاب: ۴۱). ظاهر آیه «فاقرؤا ما تیسر من القرآن» (مزمل: ۲۰) به تلاوت تعداد آیات و حالات قرائت اشاره دارد، نه تکرار یک آیه خاص.

بهشت و دوزخ برزخی تا زمان برچیده شدن آسمان‌ها و زمین ادامه دارد و پس از آن، بهشت و دوزخ آخرت آغاز می‌شود که ابدی هستند. آیات سوره هود به بهشت و دوزخ برزخی اشاره دارند که مدتش تا پایان آسمان‌ها و زمین است، نه بهشت و دوزخ ابدی پس از قیامت.

استخاره به معنای استمداد از خدا برای الهام خیر است و آیات قرآن همگی نور و روشنایی هستند. هرچند کلماتی چون کلب، شیطان، منافق و مشرک در قرآن آمده، اما این کلمات با مسمای خودشان فرق دارند و پلیدی آنها از بین نمی‌رود؛ لذا نباید بدون وضو به آنها دست زد. نور، حقیقت را آشکار می‌کند بدون آنکه خود آلوده شود.

شفاعت پیامبر و امامان در روز قیامت با اذن الهی ممکن است و تنها شامل مؤمنان می‌شود. آیه ۴۸ سوره بقره به این نکته اشاره دارد که در آن روز کسی مجازات دیگری را نمی‌پذیرد و شفاعت یا غرامتی از کسی پذیرفته نمی‌شود، مگر به اذن خداوند. شفاعت بندگان خاص خدا، در واقع آیات شفاعت الهی هستند.

قبل از حضرت آدم (ع)، نسل‌های فراوانی از انسان‌ها وجود داشتند که ویژگی‌هایی مانند خونریزی داشتند و فرشتگان از این موضوع آگاه بودند. فرشتگان، آدم و نسلش را با همان نژاد پیشین مقایسه کردند، اما از نسل پاک محمدی (ص) که قرار بود از این سلسله متولد شوند، خبر نداشتند.

استفاده از ضمایر مذکر برای خداوند در قرآن، مانند «قل هو الله احد»، به قواعد زبان عربی و بنیان‌گذاری الهی بازمی‌گردد و به معنای محدود کردن خداوند به جنسیت مذکر نیست. این کاربرد شبیه به استفاده از ضمایر جمع مذکر برای مؤمنان است که شامل هر دو جنسیت می‌شود.

صرف آمدن کلمهٔ «حب» در قرآن دلیل بر تقدس آن نیست، زیرا در آیاتی از قرآن، «حب» به معنای دوست داشتن شهوات دنیوی و یا دوست داشتن غیرخدا به مانند خدا نیز آمده است که مذموم است. همچنین عدم ذکر کلمهٔ «عشق» در قرآن، دلیلی بر عدم تقدس آن نمی‌باشد.

در آیه «و هو الذی انشاکم من نفس واحده فمستقر و مستودع»، «مستقر» به انسان‌هایی اطلاق می‌شود که ایمان در دلشان استقرار یافته و قابل گسستن نیست. «مستودع» به کسانی اشاره دارد که ایمان در وجودشان امانتی و عاریتی است و ممکن است از آنها گرفته شود. این تفاوت در ایمان، در روایات نیز توضیح داده شده است.

تفسیر قرآن با روایات صحیح انجام می‌شود و روایات صحیح، خود قرین و مفسر قرآن هستند. سنجش صحت روایات با قرآن تنها برای سخنان مجعول و منسوب به معصومین لازم است، نه روایات صحیحه. روایات صحیح نیازی به سنجش با قرآن ندارند زیرا خودشان از جانب خدا و اولیاء او هستند و پذیرفته می‌شوند و هیچ دور یا تسلسلی در این میان وجود ندارد.

آیه «ولن تستطیعوا ان تعدلوا بین النساء» به این معنا نیست که مردان اجازه ازدواج مجدد ندارند، بلکه بیانگر عدم امکان رعایت عدالت صد در صدی در محبت قلبی است. با این حال، با رعایت عدالت حد وسطی و پرهیزگاری، و با توجه به روایات، جواز تعدد زوجات اثبات می‌شود. تمایل نکردن کلی به یک طرف، مانع را برطرف می‌کند.

آیهٔ «إلا ما شاء الله» در سورهٔ اعلی به این حقیقت اشاره دارد که دوام هر چیزی به خواست و ارادهٔ پروردگار بستگی دارد و نه فراموشی بخشی از قرآن. خداوند آشکار و نهان را می‌داند و به پیامبرش همه چیز را می‌آموزد.

آیه شریفه «وإن منکم إلا واردها کان علی ربک حتما مقضیا» به این معناست که همه انسان‌ها، بدون استثنا، وارد جهنم می‌شوند. اما این ورود برای مؤمنان به مانند آتش بر ابراهیم، سرد و سالم خواهد بود و نور ایمان بر آتش جهنم غلبه می‌کند. در واقع، جهنم برای مؤمنان طعمه‌ای نخواهد داشت و آنان از آن عبور خواهند کرد.

ذاریء» اسم فاعل از «ذرأ» به معنای ایجاد بر وجه اختراع و ظهور موجودات است. «هادی المضلین» به معنای هدایتگر گمراه کنندگان است و این لفظ می‌تواند معنای مصدری دال بر صفت مشبهه داشته باشد.

برای حفظ قرآن، دعایی از امام صادق (ع) نقل شده که در آن از خداوند درخواست حفظ قرآن و انواع علم شده است. این دعا شامل درخواست ثبات علم در دل، گوش و چشم و آمیزش آن با جسم و روح است.

درخت نهی‌شده در آیه «ولا تقربا هذه الشجره» می‌تواند گندم یا انگور باشد، اما ریشه آن حسادت به مقام علم و ولایت اهل بیت بوده است. بر اساس روایات، آدم و حوا به مقام اهل بیت حسادت ورزیدند و این حسادت باعث وسوسه شیطان و خوردن از درخت شد.

حدیث «کمال الاخلاص له نفی الصفات عنه» و آیه «سبحان الله عما یصفون» با هم سازگارند؛ زیرا منظور از نفی صفات، نفی صفات محدود بشری است که با ذات بی‌نهایت الهی همخوانی ندارد. مخلصین خدا را از صفات مخلوقین منزه می‌دانند و اقرار به وصف‌ناپذیری او دارند، اما در عین حال با اذن الهی او را می‌ستایند.

آیه «ولکن لاتفقهون تسبیحهم» به این معناست که هر ذره مخلوق خدا دارای شعور است و خدا را تسبیح می‌کند، اما انسان قادر به درک این تسبیح نیست. انسان سازندهٔ واقعی هیچ چیزی نیست، بلکه تنها می‌تواند عناصر و ذرات باشعور را کنار هم بچیند و مجموعه‌های جدیدی با چینشی خاص به وجود آورد.

دو دریا در آیه «مرج البحرین یلتقیان» به حضرت علی (ع) که بحر علم و حضرت فاطمه (س) که بحر نبوت هستند، تفسیر شده است. حد فاصل میان این دو دریا، رسول خدا (ص) است که مانع حزن علی (ع) و مانع خصومت فاطمه (س) با همسرش می‌شود. عدم تجاوز آنها به یکدیگر به معنای اوج محبت و مودت متقابلشان است و حسنین (ع) ثمرات این دو بحر محسوب می‌شوند.