قرآن و تفسیر

حکمت دقیق ندای «انی انا الله رب العالمین» از شجره در آیه ۳۰ سوره قصص برای ما کاملا مکشوف نیست، اما شجره مبارکه نمادی از شجره طیبه یا نبوت بوده و محل نزول وحی الهی است. در احادیث، این محل کربلا نامیده شده است. این داستان می‌تواند نشانه‌هایی برای حقانیت اسلام داشته باشد.

آری، می‌توان از طریق قرآن و تحقیق در آن به دنبال علومی چون علم آینده و تعبیر خواب رفت. علوم اولین و آخرین در جان قرآن نهفته است و هر کس به حقایق آن دست یابد، به تمام علوم رسیده است. قرآن و عترت کلید رموز آن هستند.

مراد از اهل بیت در آیه تطهیر (احزاب/۳۳) که خداوند اراده کرده پلیدی را از آنان دور کند، اهل بیت پیامبر اسلام (ص) است. اما در آیه ۷۳ سوره هود، با توجه به قرائن موجود، مراد اهل بیت حضرت ابراهیم (ع) می‌باشد. در آیات دیگر نیز مصادیق اهل بیت به خودشان رجوع می‌کنند.

سهو از جنود جهل است و به انسان بدون عقل مبتلا می‌شود، اما اهل بیت علیهم السلام حقیقت عقل و ایمان هستند و راهی به آستان عقل ندارند، لذا سهو به آن‌ها راه ندارد. رجس گریبان بی‌ایمانان را می‌گیرد و اهل بیت ریشه ایمان هستند.

تمام قرآن کریم، «احسن الحدیث» است زیرا کلام الهی است و از جانب پروردگار نازل شده است. همچنین، احادیث حضرات معصومین (ع) نیز به دلیل اینکه از روی هوای نفس نیست و وحی الهی است، «احسن الحدیث» محسوب می‌شود. حق و ذکر خداوند نیز می‌تواند شامل این مفهوم باشد.

پاسخ به سوال قطع وحی ذوقی و احساسی نیست، بلکه مبتنی بر براهین عقلی، قرآنی و روایی است. هیچ دلیل قطعی بر حبس نزول وحی در ارتباط با آیهٔ شریفه وجود ندارد و شان نزول‌های دیگری برای آن ذکر شده است، مانند اشاره به داستان حضرت آدم (ع).

تفسیر نوین مرحوم محمدتقی شریعتی در مورد شان نزول سوره عبس، سخن تازه‌ای ندارد و بیشتر نقل قول از مفسران دیگر است. دیدگاه اصلی در این تفسیر، دفاع از ساحت پیامبر (ص) و رد تهمت عبوسیت به ایشان است، همانند سایر تفاسیر معتبر.

آیهٔ «یا ایها النبی لم تحرم ما احل الله لک» توبیخ پیامبر (ص) نیست، بلکه بیانگر حکم الهی در مورد شکستن سوگند است. پیامبر (ص) با حرام کردن حلال بر خود، به سوگند خود پایبند بودند و خداوند راه رهایی از آن را به ایشان آموختند تا قانونی برای عموم وضع شود.

آیات سوره عبس در مورد پیامبر اکرم (ص) نیست؛ زیرا نسبت دادن عبوسیت به ایشان، انکار کلام خدا و صفات والای اخلاقی آن حضرت است. اخلاق پیامبر (ص) عین قرآن بوده و ایشان از هرگونه عصبانیت نا به‌حق منزه بوده‌اند. تفاسیر معتبر نیز این نسبت را رد کرده‌اند.

پیامبر اسلام (ص) ان شاء الله گفتن را فراموش نکردند. آیهٔ «واذکر ربک إذا نسیت» قانونی برای یادآوری مشیت الهی پس از فراموشی است و قانون «ان شاء الله» پس از نزول این آیه وضع شد. کسی که پس از نزول آیه، آن را نگوید خطا کار است.

قتل حضرت موسی قبل از دوران رسالت ایشان رخ داد و عمدی نبود، بلکه به قصد دفاع از یکی از پیروان خود و به خطا اتفاق افتاد. پس از آن، موسی از خدا طلب مغفرت کرد و از خدا خواست که او را از دست دشمنانش در امان بدارد و خود را در معرض خطر قرار ندهد.

آیهٔ شریفه «فأکلا منها فبدت لهما سوآتهما وطفقا یخصفان علیهما من ورق الجنة ۚ وعصی آدم ربه فغوی» به خطای حضرت آدم علیه السلام قبل از رسالت و نبوتشان اشاره دارد و این خطا آنها را از مقام عصمت خارج نمی‌کند، زیرا عصمت انبیاء به زمان رسالت و نبوت آنها برمی‌گردد.

آیهٔ شریفه «ولئن أتیت الذین أوتوا الکتاب بکل آیة ما تبعوا قبلتک ۚ وما أنت بتابع قبلتهم ۚ وما بعضهم بتابع قبله بعض ۚ ولئن اتبعت أهواءهم من بعد ما جاءک من العلم ۙ إنک إذا لمن الظالمین» شرطیه است و چون هیچ تبعیتی از جانب رسول پاکی‌ها صورت نگرفته، عصمت حضرت خدشه‌دار نشده است. این آیه فرمان عدم سازش رسول خدا با کفار است.

مراد از «الظاهر» در آیه سوم سوره حدید، قهر و غلبهٔ الهی است؛ یعنی آشکار بودن و آشکار ساختن. ظهور اشیاء به او، به معنای مغلوبیت آنهاست و کمال معرفت و شهود مخلوقات از پروردگار غالب، در همین مغلوبیت است.

قرآن در برخورد با اهل فسق و فساد و نفاق، گاهی از لحن تند و القابی مانند سگ‌صفتان، خرصفتان و انعام‌صفتان استفاده می‌کند تا حقایق باطنی را آشکار سازد. این برخورد تند با نرمی و نرمش با اهل ایمان تفاوت دارد. رحمت عام الهی شامل همه است، اما رحمت خاص فقط شامل مؤمنان می‌شود و برخورد با گناهکاران گاهی نیازمند شدت است.

حجاب‌ها، چه نورانی و چه ظلمانی، مخلوق خدا هستند و مانع درک ذات او نمی‌شوند. خدا از طریق همین حجاب‌ها به ما نزدیک است و این نزدیکی از روی تسامح است. گناهان نیز می‌توانند حجاب باشند. انبیاء نیز از این قاعده مستثنی نیستند و خود حجاب نیز در برابر ذات حق حجاب است.

اصطلاحات «الریاح»، «السما» و «سحابا» در قرآن به حقایق و اشاراتی اطلاق می‌شود که در این بررسی با ذکر آیات مربوطه مورد تحلیل قرار خواهد گرفت.

آیات ۱۰ تا ۱۲ سوره نوح و آیه ۵۰ سوره هود هر دو بر استغفار و طلب باران و امداد الهی تأکید دارند. امداد الهی می‌تواند شامل هر جنبه‌ای از زندگی، از شور تا شعور، از جوارح تا جوانح، از دنیا تا آخرت، از جسم تا روح، از فرش تا عرش و از هر حیث باشد.

آیات «الذین یستمعون القول فیتبعون أحسنه» و «لا إکراه فی الدین» به معنای تشویق به شنیدن هر سخنی یا میدان دادن به شبهه‌پراکنی نیست. آیه اول ناظر به شنیدن کلام حق و پیروی از بهترین‌هاست و آیه دوم به اجباری نبودن پذیرش دین اشاره دارد، نه آزادی در حمله به ارزش‌ها. میدان دادن به اهل نفاق، محروم کردن اهل ایمان است.

متن ارسالی به درستی به آیات قرآن اشاره کرده که ارزش برده و آزاد، و زن و مرد یکسان نیست. طبق آیه ۱۷۸ بقره، در قصاص، آزاد در برابر آزاد و بنده در برابر بنده است. همچنین طبق آیه ۲۵ نساء، ازدواج با کنیز با اجازه مالک جایز است، که نشان‌دهنده‌ی عدم حق انتخاب برای برده است.