قرآن و تفسیر

تمام پدیده‌های عالم هستی دارای خوابند، اما خوابشان ویژگی‌های خاص خود را دارد؛ تنفس، طپش، خواب جسم و روح هر کدام مختصات خود را دارند. هر موجودی با نظر حق حیات می‌یابد و دگرگونی‌هایش یا عروجی است یا هبوطی. مرگ، خواب مطلق است و به مقاله شبنم تفسیری بر آیت الکرسی مراجعه شود.

مفهوم شرق و غرب در عالم هستی، فراتر از کره زمین، با سنجش موقعیت نسبت به ستارگان، کهکشان‌ها، یا افق عوالم بالا معنا می‌یابد. شرق و غرب واقعی نسبت به مبدأ و معاد عالم هستی چهره دیگری پیدا می‌کند و رسول اکرم (ص) خورشید واقعی عالم هستند که افق اعلای هر آفریده‌ای با نور جمال ایشان مشخص می‌شود.

آیه «حق آمد و باطل نابود شد» به ظهور امر الهی برای تحقق وعده الهی و پاکسازی عالم اشاره دارد، نه مصاحبت حق و باطل. حق مانند نور ظاهر شده و بنیان ظلمت را در هم می‌شکند. دلی که حرم خداست، اگر شیطان در آن داخل شود ملکوتیان از آن رحلت می‌کنند؛ اما اگر خوی زشت را از دل بیرون کنیم، فرشتگان در آن فرود می‌آیند.

آیهٔ «نفخت فیه من روحی» به روح مخلوق و برگزیدهٔ الهی اشاره دارد که به آدم (ع) نسبت داده شده است، نه بخشی از ذات خدا. نسبت دادن روح به خدا، حکایت از شرافت و ارزش والای آن دارد. آیهٔ «فمن تبعنی فإنه منی» نیز بیانگر نسبت تشریفی و مقامی است و به معنای پیوستن پیروان به اهل ایمان و تقواست.

تدبر صحیح در آیات قرآن نیازمند قلبی خاشع و خاضع، بدنی فارغ از تعلقات و مکانی خلوت است. باید با توجه به اینکه قرآن کلام خداست، در وعد و وعیدها، امثال و مواعظ آن تفکر کرد و از معانی و حقایق آن غافل نشد، تا از برکات آن محروم نماند.

آیه «کل شی عددا» به احاطه و تسلط خداوند بر هر چیز از هر نظر، چه از حیث قدرت، چه علم و چه حسابگری اشاره دارد. این آیه به معنای شمارش دقیق و تعیین اندازه، مقدار، رتبه و جایگاه هر چیز نزد پروردگار است و ارتباطی با علم ابجد ندارد.

مراد از «فاخلع نعلیک» در آیه ۱۲ سوره طه، خالص کردن دل برای محبت خدا و رها کردن تعلقات دنیوی است. این بدان معنا نیست که هر چیزی را باید دور ریخت، بلکه باید وجود را از هر تعلقی که باعث کندی یا انحراف در سلوک الی الله می‌شود، پاک کرد. آنچه باید دور ریخته شود، فضولات، موانع، جهل و حجاب‌های جمال الهی است، نه کتاب فطرت و عقل که راهنمای بندگی هستند.

ترجمهٔ رایج آیه «یخرج من بین الصلب والترائب» اشتباه است؛ ضمیر «یخرج» به انسان برمی‌گردد، نه آب جهنده. صلب به مرد و ترائب به زن اشاره دارد و این آیه به خلقت انسان از آب جهنده و توانایی خداوند بر احیای مردگان دلالت دارد.

البیان» به معنای بیان و روشنی‌بخشی است و در آیه ۴ سوره الرحمان به خدا نسبت داده شده است. خدا معلم بیان است و روشنی‌بخش هر چیزی می‌باشد و مبین است. بیان به او بر دل ظهور می‌یابد.

آیه ۱۴ سوره قصص بیان می‌کند که پیامبر (ص) در زمان وحی به موسی در جانب غربی طور حضور جسمانی نداشته‌اند. حدیث امام صادق (ع) شجره مبارکه را نمادی از ایشان می‌داند. این دو با هم تضاد ندارند، زیرا حضور روحانی و علمی پیامبر (ص) با حضور جسمانی متفاوت است و ایشان همواره حضور علمی و عقلانی داشته‌اند.

آیه «إننی أنا الله لا إله إلا أنا فاعبدنی» (طه: ۱۴) بر توحید و عبادت خداوند تأکید دارد. آیه «بورک من فی النار و من حولها و سبحان الله رب العالمین» (نمل: ۸) به برکت و تقدس مکانی که موسی در آن ندا شنید اشاره دارد و شجره مبارکه نمادی از اهل بیت (ع) است. آیه «نادیناه من جانب الطور الأیمن» (مریم: ۵۲) نیز به مکالمه موسی با خدا در کوه طور اشاره می‌کند.

تفسیر مولانا از حضور در نماز به معنای غفلت از جسم نیست؛ بلکه جسم نیز همراه دل و جان در محضر حق حاضر است. ظاهر و باطن عبادات باید زیبا باشد و رسیدن به باطن با اسقاط ظاهر مناسبتی ندارد. ظاهر انسان‌های والا گواه باطن آن‌هاست و عبادات نیز هم ظاهر و هم باطنشان زیباست.

آیات قرآن و روایات به حشر و حساب حیوانات و حتی برخی جمادات مانند سنگ اشاره دارند که نشان‌دهندهٔ حسابرسی تمام موجودات است. با این حال، دربارهٔ حسابرسی مخلوقاتی چون فرشتگان، باد، خاک، آب، سلول‌های انسان و گل‌ها، به صراحت سخنی در آیات و روایات نیامده است، هرچند اصل کلی حسابرسی همهٔ موجودات در قرآن مطرح شده است.

آیه ۳ سوره نور به تحریم ازدواج زن مؤمنه با مرد زانی و مشرک و همچنین ازدواج مرد مؤمن با زن زانیه و مشرکه اشاره دارد. مصداق دیگری که در پرسش مطرح شده، یعنی تناسب همسران بر اساس حفظ چشم، در مرتبهٔ کراهت قرار می‌گیرد. این آیه بیان می‌کند که پاکان برای پاکان و ناپاکان برای ناپاکان هستند.

اگر کسی به لطف خدا از انحرافات ذکر شده در آیه ۳ سوره نور (زنا و شرک در ازدواج) پاک باشد و همچنین از ظن، تجسس و غیبت که در آیه ۱۲ سوره حجرات نهی شده، دوری کند، بازخواست معنایی نخواهد داشت. اما اگر کسی به این گناهان مبتلا شود و آن‌ها را جبران نکند، مدیون خواهد بود.

راه رسیدن به رشد مداوم و عدم خسران، استقامت در دین مبین اسلام با اعتقاد کامل است. باید از آب و نور ثقلین (قرآن و عترت) جدا نشد، از وسوسه‌های شیاطین انسی و جنی و نفسانی غفلت نورزید و توبه، انابه و استغفار را برنامه همیشگی قرار داد.

آیه ۲۹ سوره اسراء در باب اعتدال در انفاق است و با عصمت پیامبر (ص) تضادی ندارد. خداوند ایشان را به اعتدال در احسان ادب نمود و قانون انفاق را از طریق ایشان برای بشر تدوین فرمود. رسول رحمت به هیچ عنوان حق کسی را به دیگری نبخشیده است.

قرآن با ترجمه‌های مختلف در دسترس است، اما هیچ ترجمه‌ای نمی‌تواند معانی کامل آیات را منتقل کند. خواندن قرآن به عربی، حتی با معنای نامکشوف، روح کلام الهی را در دل ایجاد می‌کند و الفاظ قرآنی اثرات عظیم خود را دارند.

بله، صفاتی که از ذات خداوند نفی می‌شوند، صفات محدود بشری هستند. درک ما از صفات محدود است و نمی‌تواند با ذات بی‌نهایت الهی مطابقت داشته باشد. مخلصین خدا را از صفات مخلوقین منزه می‌دانند و اقرار به وصف‌ناپذیری او دارند، اما در عین حال او را با اذن الهی می‌ستایند.

رزق الهی از اسم مبارک «رزاق» آغاز شده و پس از گذشتن از آسمان‌ها به خلایق می‌رسد. آسمان محل استقرار فرشتگان و نزول تدریجی رزق است، زیرا خداوند کارها را با واسطه انجام می‌دهد و خزائن هر چیزی نزد اوست و به مقدار مشخص فرو می‌فرستد.