قرآن و تفسیر

قرآن برتری مشخصی بر سایر کتب آسمانی دارد، زیرا جامع تمام علوم است و گنجینهٔ علوم الهی محسوب می‌شود. کتب آسمانی دیگر مانند اعضا و جوارح این پیکر عظیم یا ستارگان این آسمان هستند. برتری قرآن بر سایر کلام‌ها، مانند برتری خدا بر مخلوقاتش است.

کلام الهی سطحی ندارد؛ بلکه سطح دریافت و برداشت افراد از آن متفاوت است. هر کس به اندازه تقوای خود، برداشت‌های خاص خود را از آن دارد؛ یکی تنها عبارات را می‌فهمد، دیگری به اشارات و لطایف و حقایق آن پی می‌برد.

مشیت الهی تجلی اول علم الهی و اراده الهی تجلی ثانوی آن است. در واقع، مشیت تفسیر علم الهی و اراده تفسیر مشیت الهی است و تقدیر الهی نیز تفسیری از اراده الهی محسوب می‌شود. علم الهی مقدم بر مشیت، مشیت دوم و اراده سوم است و تقدیر بر حکم مقرون به امضاء واقع می‌شود.

اگر مقام پیامبر (ص) بالاتر از جبرئیل باشد، قرآن ابتدا از مسیر مقام «قاب قوسینی» ایشان می‌گذرد و سپس توسط جبرئیل امین به ایشان نازل می‌شود. این بدان معناست که ایشان قبل از نزول نهایی، از آیات مطلع بوده‌اند اما موظف به عمل طبق شریعت بوده‌اند.

برائت جستن از تفاسیری که بر اساس قیاس آیات و رأی علمی و عقلی خود مفسر تدوین شده‌اند، خطا نیست. فهم حقیقی قرآن منحصرا از آن اهل بیت (ع) است و عقل تنها در سایهٔ متلبس شدن به کرامات عالیهٔ اخلاقی و نور اهل بیت (ع) می‌تواند راهگشا باشد.

تلاش برای تطهیر جسم و نفس، رجوع به نص قرآن، ترجمه، شناخت لغات، احادیث مربوط به آیات و تفاسیر روایی، همراه با تفکر و تعقل، راه مناسبی برای آشنایی با مفاهیم و تفسیر قرآن است. اما تمام این تلاش‌ها در گرو توفیق الهی است و عمل به آیات، سبیل احسن برای دستیابی به رموز قرآنی است.

اشارهٔ آیه ۱۳۳ سوره بقره به پیروی از آئین ابراهیمی و اسلام است که به آئین محمدی (ص) ختم می‌شود. می‌توان در این آیه به پیروی از ولایت امام علی (ع) نیز اشاره‌ای لطیف یافت. این جریان پیروی تا حضرت مهدی (عج) امتداد می‌یابد.

برای بهره‌مندی بیشتر از قرآن و درک رحمت و شفای آن، لازم است قلب خاشع، بدن فارغ و مکانی خلوت فراهم شود. با این آمادگی، روح انسان با خدا مأنوس شده و حلاوت مناجات با او را درک می‌کند. تلاوت قرآن باید با تدبر در وعده‌ها، وعیدها، امثال و مواعظ آن همراه باشد و نباید به خاطر رعایت حروف، حدود الهی را ضایع کرد.

لقب «دابة الله» برای امیرالمؤمنین علیه السلام وجود دارد و برخی احتمال می‌دهند مراد از «دابة من الأرض» در آیه ۸۲ سوره نمل، همان حضرت باشد که در آخرالزمان برای شناخت مؤمن از کافر ظهور می‌کند. این جنبنده با عصای موسی و انگشتر سلیمان، مؤمن را با نقطه روشنی و کافر را با نقطه سیاهی مشخص می‌سازد.

آیهٔ «لا إکراه فی الدین» به معنای اجباری نبودن پذیرش دین است، زیرا راه درست از انحرافی روشن شده است. خداوند انسان را در انتخاب راه بهشت یا جهنم آزاد گذاشته است؛ انتخاب راه ظلمت، حماقت است و عذاب ابدی در پی دارد.

قرآن تنها برای حیات دنیوی نازل نشده است؛ در دنیا تنها یک چهره از آن آشکار می‌شود و در آخرت سیمای آن مکشوف می‌گردد. گناه نکردن آسان‌ترین کاری است که می‌توان انجام داد و توانایی آن را داریم، پس نباید خود را به عذاب الهی دچار کنیم. خداوند به انسان قدرت ایستادگی در برابر نفس و شیطان را داده است.

تحقق هر امری در عالم هستی، از جمله هدایت و رزق، تنها به مشیت الهی بستگی دارد که اولین تجلی علم اوست. اگرچه اعمال ما در عالم دنیا متأثر از عالم ذر است، اما این عالم، عرصهٔ تقویت نیکی‌ها و جبران کاستی‌هاست و تنها کسانی که قلبشان مهر خورده، از هدایت محروم می‌شوند.

آیات قرآن کریم، به‌ویژه داستان پیامبران، می‌تواند نشانه‌هایی از حضرت مهدی (عج) داشته باشد، زیرا ایشان آینهٔ تمام‌نمای قرآن هستند. عظمت و جایگاه ایشان در رابطه با انبیاء در فراز «موضع الرساله» از زیارت جامعهٔ کبیره به‌روشنی بیان شده است.

سورهٔ عصر و آیات دیگر نشان می‌دهند که عمل صالح، توصیه به حق و صبر، پس از ایمان به خدا، رسول و ولی مطرح شده است. این امر می‌تواند نشان‌دهندهٔ اولویت ایمان در امر به معروف باشد. با این حال، دعوت به معروف در هر شرایطی مطلوب است، زیرا دعوت به معروف، دعوت به ولایت است و نهی از منکر، انزجار از ائمهٔ کفر است.

آیات و روایات درباره پلیدی خوک به قوت خود باقی است، زیرا این آیات توصیف خصائصی هستند که در موجودی می‌تواند جمع شود. اگر خوک توبه کند، دیگر خوک نخواهد بود و ماهیتش تغییر می‌کند. با این حال، آیات قرآن به عنوان خبر و علمی که ثبت شده، اعتبار خود را حفظ می‌کنند، همانطور که توصیف ابولهب پس از مرگش نیز باقی است.

خداوند نور آسمان‌ها و زمین است، نه به معنای نور مادی، بلکه به این معنا که خالق و پایندهٔ آن‌هاست و وجودشان به او وابسته است. همانطور که آسمان‌ها و زمین در ایجادشان به خدا وابسته هستند، در بقایشان نیز به او وابسته می‌باشند. این نور، هدایت‌کننده است و اگر خدا نورش را از آسمان‌ها و زمین بگیرد، معدوم می‌شوند. آیه نور از آیات متشابه قرآن است.

در آیه «فاما ان کان من المقربین فروح و ریحان و جنه نعیم» (واقعه: ۸۸-۸۹)، روح (آسایش)، ریحان (رزق و روی بهشت) و بهشت نعیم، تحفه‌ای برای مقربان درگاه الهی است. مقربان همان اهل ولایت (شیعیان) هستند که در قبر از روح و ریحان و در آخرت از بهشت نعیم بهره‌مند می‌شوند.

بر اساس روایات، «علیا» در آیه ۵۰ سوره مریم به حضرت علی علیه السلام اشاره دارد و نام ایشان از اسماء الهی مشتق شده است. این تفسیر با استناد به روایات و تفاسیر مختلف ارائه شده و به این پرسش که آیا «علیا» نام مبارک حضرت است یا صفت برای «لسان صدق»، پاسخ می‌دهد.

اعتراض حضرت موسی به حضرت خضر، از مصادیق «علی ربهم یعدلون» نبود، زیرا اصل این آیه به عبادت و اعتقادات بنیادین برمی‌گردد. موسی تا زمان تبیین تأویل افعال توسط خضر، آن‌ها را به خود خضر نسبت می‌داد نه به ماموریت الهی. این دیدار، کلاس آموزشی برای موسی بود تا چشمش به امور ناپیدا باز شود.

مفهومی به نام «عدل منفی» وجود خارجی ندارد؛ عدل همواره زیبا و مثبت است و در مقابل ظلم قرار می‌گیرد. بی عدالتی به معنای عدم وجود عدل است، نه عدل منفی. آیات قرآن کریم نیز در موارد مختلف، معنای عدل را به معنای فداء، عوض، برابری، یا قرار دادن معادل برای خداوند به کار برده‌اند.