قرآن و تفسیر

خداوند «آیات محکمات» را «ام الکتاب» نامیده است زیرا این آیات، کلید فهم آیات متشابه، منبع اصلی هدایت، و اساس و ریشهٔ سایر آیات الهی هستند. آن‌ها مانند مادر، مرجع اصلی برای درک حقایق، رفع شبهات و جلوگیری از انحراف محسوب می‌شوند.

منظور از «راه راستی که به من می‌رسد» در آیه ۴۱ سوره حجر، که شیطان آن را راه خود می‌خواند، امام علی (ع) است. ایشان صراط مستقیم الهی هستند و راه هدایت، همان راه قرآن و عترت است که به حق ختم می‌شود.

همه موجودات، چه مؤمن و چه کافر، به ذات و وجودشان خدا را سجده می‌کنند؛ سجدهٔ طوعی با اختیار و اطاعت است و سجدهٔ کراهت، هرچند با عصیان، باز هم تحت قهر و ارادهٔ الهی است. این سجدهٔ کراهت به معنای خروج از ربوبیت خدا نیست، بلکه دوری از رحمت اوست. حتی سایهٔ کافران نیز در بامداد و شامگاه سجده می‌کنند.

خداوند نور آسمان‌ها و زمین است به معنای ایجاد کننده، دوام بخش و هدایت کننده آن‌ها. نور خدا وجود بخش و هدایت کننده است و خالق نور و تاریکی هر دو است. تصور مادی از نور خدا محدود کننده است؛ نور او بر هر چیزی قهر و غلبه دارد و هر نوری مخلوق اوست.

از منظر قرآن، صاحبان علم کسانی هستند که علم را از پروردگار دریافت کرده، آن را حق می‌دانند و به راه هدایت الهی رهنمون می‌شوند. هراس هوشمندانه از خدا، اعمال صالح، و صفاتی چون عقل، رفق، شفقت، حیاء و خشیه از مشخصات آنان است. علم، ابزار احساسات بندگی و اسباب صعود به درجات بالاتر است.

صفات تفضیلی در قرآن برای خدا به کار می‌روند تا زیبایی خلقت او را توصیف کنند، زیرا عظمت او قابل وصف نیست و هر چیزی در برابر او صفر است. خداوند با هیچ چیز قابل مقایسه نیست، زیرا سنخیتی بین او و مخلوقات وجود ندارد. توصیفاتی مانند «احسن الخالقین» نشان‌دهنده زیبایی وصف‌ناپذیر خلقت اوست.

همه آفریده‌های آسمان و زمین، خواه و ناخواه، با سایه‌هایشان بامدادان و شامگاهان برای خدا سجده می‌کنند. این سجده تکوینی است و ذات موجودات، سجده‌ای ثابت برای خداست. سجده ظاهری باید نمایشگر این سجده باطنی باشد. کسی که سجده باطنی خود را به حقیقت اظهار کند، بنده ناب خداست. سرپیچی از سجده ظاهری مانع سجده باطنی نمی‌شود و نوعی سجده در مسیر غضب الهی محسوب می‌گردد.

حلیه در آیه ۱۴ سوره نحل به زینت‌هایی مانند مروارید، مرجان و جواهرات دیگر که از دریا استخراج می‌شود، اشاره دارد. شکافتن دریا توسط کشتی نیز به معنای پیشروی آن در آب است، همانطور که زمین با شخم شکافته می‌شود و این استعاره‌ای برای حرکت کشتی در دریاست.

اذن ورود به سرزمین مقدس که در آیه ۲۱ سوره مائده آمده، هیچ مالکیتی را برای بنی اسرائیل اثبات نمی‌کند؛ بلکه تنها لطف و عنایتی رحمانی شامل آنها شده بود که اجازه ورود به آن سرزمین را به آنها عطا کرده بود. با توجه به آیات بعدی، آنها با گستاخی از فرمان پروردگار متعال سرپیچی نموده و در نهایت با برائت موسی علیه السلام به عذاب الهی گرفتار شدند.

عنایات خاص خالق هستی نسبت به قوم بنی اسرائیل تا آن زمان به هیچ قومی در آن سطح از وقوع معجزات و سبوغ نعمات نفرموده بودند. خداوند در آیه ۲۰ سوره مائده می‌فرماید: «ای قوم من! نعمت خدا را بر خود متذکر شوید هنگامی که در میان شما، پیامبرانی قرار داد و شما را حاکم و صاحب اختیار خود قرار داد و به شما چیزهایی بخشید که به هیچ یک از جهانیان نداده بود!

امتحان الهی برای انسان‌ها زمانی معنی پیدا می‌کند که آموخته‌های خود را از عوالم پیشین در عالم دنیا پیاده کنند. این امتحان، هم عقلی و هم عملی است و هدف آن تعیین نمره بندگی، اثبات ادعاها، ارتقاء درجات و تعیین جایگاه هر شخص در هندسه آفرینش است. امکانات دنیا و سازمان بدن نیز ابزار آموزش و امتحان هستند.

کافر در قیامت آرزو می‌کند کاش خاک بود تا از عذاب الهی در امان باشد، زیرا خاک هیچ خاصیت، جلوه، ثمر و اثری ندارد، فقیر، تهی، خوار و ذلیل است و از هر درد و رنجی به دور است. این آرزو در مقابل جایگاه والای شیعیان علی (ع) که «ابوتراب» است، بیان می‌شود.

استفاده از فعل ماضی برای قیامت در قرآن، برای تأکید بر وقوع حتمی و قطعیت آن است، نه تقدم زمانی. زبان قرآن بی‌نظیر است و نباید آن را با دستور زبان عربی متعارف سنجید، زیرا قرائن متعددی می‌تواند زمان افعال را تحت تأثیر قرار دهد و گاهی ماضی برای بیان عظمت آینده به کار می‌رود.

واژهٔ «مهین» در آیه ۸ سوره سجده به معنای ضعیف و فاقد اختیار است، نه پست و کثیف. این واژه به حقارت مادهٔ اولیهٔ خلقت انسان در برابر عظمت خلقت او اشاره دارد و منکر شگفتی‌های درون آن نیست. حقارت آن زمانی آشکار می‌شود که انسانی شگفت‌انگیز از آن خلق می‌گردد.

برای درک عمیق حکمت‌های قرآن، ابتدا باید با حال وضو، استغفار، صلوات و استعاذه، انس عمیق با قرآن گرفت. سپس با کلمات و آیات آن پیش رفت، به فرمان‌هایش لبیک گفت و از نواهی‌اش دوری جست. عترت را قرین قرآن دانست و نیت را قربت و ارتباط با پروردگار قرار داد. قرائت دعاهای افتتاح و اختتام قرآن و دعای ۴۲ صحیفه سجادیه نیز توصیه شده است.

کسی که به اسلام و قرآن اعتقاد ندارد، نمی‌تواند از آن بهره معنوی و مادی ببرد، بلکه جز بر زیانش افزوده می‌شود، مگر آنکه در پی رسیدن به حقانیت آن باشد. چنین فردی بهتر است با نگاه فطری به حل مشکل خود بپردازد و از ندای فطرتش در تایید حقایق و آیات مسلم تبعیت نماید؛ چرا که دل به زشتی گناهان گواهی می‌دهد و به زیبایی نیکی‌ها اقرار می‌کند.

هدف قرآن فقط خواندن و لذت بردن از لحن آن نیست، بلکه شامل اشارات و دقایق نیز هست که نیازمند تفسیر، تاویل و عمل به دستورات است. کسانی که قرآن می‌خوانند اما خلاف دستورات آن عمل می‌کنند، عالم بی‌عمل محسوب شده و به مجازات محرومیت از ذکر و یاد الهی محکوم می‌گردند.

مراد از علوم شیطانی در خطبه اشباح، علومی است که یادگیری آن واجب نیست و شیطان انسان را به سوی آن‌ها سوق می‌دهد، نه علوم قرآنی و عترتی. آموختن این علوم به منزله جنگ با خداست و باید به آنچه قرآن و سنت راهنمایی می‌کنند اکتفا کرد.

خلود در آتش جهنم ملازم عذاب نیست، زیرا آتش برای فرشتگان مامور جهنم برد و سلام است و عذابی محسوب نمی‌شود، همانطور که ورود همه انسان‌ها به جهنم قطعی است اما تنها کافران را می‌سوزاند. برخی فرشتگان نیز نیمی از بدنشان آتش و نیمی دیگر یخ است اما آسیبی نمی‌بینند.

اسلام شاعران مؤمن و مدافع حق را از شاعران گمراه‌کننده که باطل را حق جلوه می‌دهند، جدا می‌کند. آیه ۲۲۴ سوره شعرا به شاعران گمراهی اشاره دارد که پیروانشان از آنها پیروی می‌کنند، اما مؤمنان با ذکر کثیر و اعمال صالح از آنها متمایز می‌شوند.