معرفت‌شناسی

تعیین اولین عالم و ترتیب دقیق آن دشوار است، زیرا علم قلیل یافتن این امر خطیر را ناممکن می‌سازد. عالم نشأتی از شئونات خلقت است و آفرینش الهی اشکال مختلفی دارد، از جمله خلق، جعل و امر. مواردی چون اسماء حسنا، نور، آب، عقل، لوح، قلم، حجاب و روح می‌توانند جزء اولیات محسوب شوند، اما حساب دقیق آن نزد خداوند متعال است.

نقشهٔ کل عالم نه تنها در وجود ما، بلکه در جان هر ذره‌ای وجود دارد. تفسیر این نقش در جان آدمی برجسته‌تر است، زیرا خداوند ما را گرامی داشته و علم هستی و فراتر از آن در جان ماست. این بدان معناست که «دوای تو در توست، پس نمی‌بینی و درد تو از جانب توست، پس درنمی‌یابی».

سیر در اسماء حسنای الهی به معنای معرفت و بهره‌مندی از آثار آن‌هاست. این سیر، ورود به مغز حقایق عالم هستی، جان جان عالم، و حرکت به سوی مبدأ المبادی و کمال نهایی است. این سلوک، در واقع سیر در شهر علم و جهان محمد و آل محمد (ص) است.

درک انسان از هستی همواره تفسیری است و حقیقت آن زمانی آشکار می‌شود که انسان به اصل و ریشهٔ وجود خود و اتصال آن به مبدأ عالم برسد. خزائن همه چیز نزد خداست و ما جز به اندازهٔ معلوم آن را دریافت نمی‌کنیم. خداوند در قرآن می‌فرماید: «و إن من شیء إلا عندنا خزائنه و ما ننزله إلا بقدر معلوم» و «أ و لم ینظروا فی ملکوت السماوات و الأرض و ما خلق الله من شیء».

هر انسانی در برابر جهل خود مسئولیت صد در صدی دارد، زیرا امکان اختیار عقل و علم به او داده شده است. جهل زمانی معنا می‌یابد که نسبت به علم بی‌توجه باشیم و چراغ عقل خاموش نشود، مگر آنکه مرتکب عملی خلاف فطرت خویش شویم.

برای رهایی از خواب‌های آشفته، مراقبت بر اعمال روزانه، محاسبه نفس قبل از خواب، توبه از گناهان، شکر نیکی‌ها و عبادات، مداومت بر اذکار و مناجات، و قرائت قرآن توصیه شده است. خواب باید با نیت عبرت و دوری از تمایلات نفسانی باشد و نباید مانع ادای فرائض دینی شود.

فلسفه راهی جدا از دین دارد و گاهی به عنوان موازی‌کاری با دین و ایجاد رقابت با آن شکل گرفته است. استفاده از اصطلاحات فلسفی بر اساس مبانی خود فلسفه است، نه لزوما بر اساس متون دینی. روش و متد فلسفه ممکن است باعث سردرگمی و ایجاد تشکیک شود، اما این به معنای رد کلی آن نیست.

برای مشکلات شرعی و مسائلی که در عوالم غیرمادی پیش می‌آید و در رساله‌های عملیه نیست، راهکار وجود دارد. دسترسی به احکام این عوالم، مانند علوم مادی، به صورت فطری و تعلیمی ممکن است و حتی دسترسی به حجت خدا در آن عوالم آسان‌تر است. با این حال، ممکن است خاطره این عوالم در گذر به دنیا فراموش شود.

کار "بندچی" شبیه ماساژ و نوعی ورزش دادن پوستی، عروقی و عضلانی است. ترس و نظر می‌توانند بر اعضا و جوارح تاثیر گذاشته و آنها را سست کنند. افراد مجرب می‌توانند نسبت به تقویت آنها از تجارب خود بهره ببرند، اما از میزان مهارت بندچی‌های تبریز اطلاعی در دست نیست.

قلب پیامبران همچون لوحی است که کتاب آسمانی بر آن نازل می‌شود و پرتوهای آن از دل نبی سرچشمه می‌گیرد. عقل بر عشق برتری دارد، زیرا عشق مولود عقل است و خداوند عقل را آفریده و امر و نهی و ثواب و عقاب متوجه آن است.

مالک و ملک خزانه و خزانه دار خداست و بقایشان به نظر و خواست اوست. تا اذن الهی صادر نشود، فعلی تحقق نخواهد یافت. علم خزانه دار به خزانه خدا به افاضهٔ دانایی از ناحیهٔ خداست و اگر خواست خدا بر اذن سرمدی باشد، حضرات ماذون ابدی خواهند بود.

آفرینش موجودات پایان کار نیست؛ اگر امر الهی بر جان مخلوق جاری نشود، چیزی به وقوع نخواهد پیوست. هر لحظه آفرینش در حال انشاء، اراده، تقدیر، تحکیم و امضای پروردگار متعال است. بنابراین، امر و علم به آن تنها در اختیار خداست.

بلعم باعورا اسم اعظم داشت و با آن دعا می‌کرد و مستجاب می‌شد، اما چون از علم خود به نیکی بهره نبرد و تابع هوای نفس شد، حکیم نبود. خداوند به شیطان توانایی‌های خاصی داده است، اما نمی‌توان گفت که او صاحب اسم اعظم است.

مکان با هستی معنا می‌یابد و نمایشگاه و ظرف آن است. زمان، تجدید آفرینش و جلوهٔ نوهای هستی و آیت تغییرات آن است. دور و نزدیک زمانی معنا می‌یابد که مبدأ مقایسه‌ای وجود داشته باشد و نشان‌دهندهٔ فاصلهٔ موجودات از هم یا بی‌فاصلگی با حقیقتی است که دوری و نزدیکی به آن قابل تصور نیست.

تفکر در خلقت خداوند، راهی برای کشف آیات الهی و گشودن دریچه‌های دل به نور معرفت است. عظمت خلقت، خود آیه‌ای از جانب خالق است و تأمل در آن، سیر و سلوکی در مسیر شناخت خداوند محسوب می‌شود.

تفکر ناب، ابزاری برای کاوش اسرار و معارف است و نوعی چشم و گوش معنوی محسوب می‌شود. با این حال، برای رسیدن به بهرهٔ کامل و یقین، تفکر باید عملیاتی شود و صرفا به اندیشه محدود نماند، زیرا تفکر روح عمل است.

معرفت واقعی با انتشار علوم و معارف در دل، زبان و عمل شخص عارف همراه است. همچنین، تجلی حیات تقوایی، تقویت عشق و محبت، صلابت اخلاق، رضا به قضای الهی و ثبات ذکر الهی از نشانه‌های معرفت حقیقی هستند.

انسان‌های عادی می‌توانند گناه نکنند، زیرا خداوند هیچ‌کس را جز به اندازهٔ توانایی‌اش تکلیف نمی‌کند و قدرت مقاومت در برابر گناه را به انسان‌ها بخشیده است. هر انسانی می‌تواند با بندگی واقعی خدا، از هر گناهی دوری گزیند و این توانایی در او قرار داده شده است.

در بهشت با همین جسم محشور می‌شویم، اما بدن دچار تغییراتی خواهد شد؛ به نهایت شادابی و جوانی می‌رسد، برخی اعضا حذف یا تغییر یافته و برخی حواس تضعیف یا تقویت می‌شوند. انسان‌ها در بهشت یکدیگر را خواهند شناخت، همان‌طور که در قرآن کریم نیز به این موضوع اشاره شده است.

خداوند می‌تواند بدون هیچ واسطه و اسبابی معرفت بیافریند، اما اگر اراده کند که با اسباب خلق معرفت کند، همانطور می‌شود که اراده فرموده است. هدایت به راه خدا تنها از طریق شناخت حجت خدا میسر است و لاغیر، زیرا اقتضای حکمت الهی هرچه باشد، همان می‌شود.