معرفت‌شناسی

مخلوق نمی‌تواند فعل یا حرکتی را ابتدا کند، زیرا ابتدای هر موجودی صفر است و نیازمند مبدأ، ذارء، باریء، خالق و محرک است. هر لحظه موجودات برای لحظات بعدی خود مبدأ هستند و در حکم صفر حرکتی قرار می‌گیرند. این نکته رمزی است که عقول عالم توان گشودنش را ندارند.

وقتی گفته می‌شود آیات بر خداوند دلالت می‌کنند، منظور این است که آیات نشانه‌هایی هستند که خالق، آنها را به خود معرفی می‌کند تا آیه به معرفت نفس برسد و از این راه به معرفت رب دست یابد. معرفت الهی امری فطری است و آیات تنها وسیله‌ای برای یادآوری هستند، همانطور که در قرآن و نهج‌البلاغه نیز به نقش انبیاء به عنوان یادآوری‌کننده اشاره شده است.

آیه، نشانه‌ای است که خداوند آن را به خود معرفی می‌کند تا آیه به معرفت نفس دست یابد و از طریق آن به معرفت رب برسد. معرفت نفس به معنای علم و آگاهی است که انسان از تعلیمات الهی دریافت می‌کند. خداوند معلم است و انسان متعلم اوست؛ کسی که در کلاس درس معرفت نفس نمره قبولی بگیرد، به معرفت پروردگارش دست می‌یابد.

شعور موجود در حیوانات و جمادات با عقل انسان متفاوت است. عقل انسان همراه با شهوت است و اگر عقل بر شهوت غلبه کند، انسان از فرشتگان برتر می‌شود. اما حیوانات شهوت دارند و فاقد عقل هستند، و جمادات نیز در سطحی پایین‌تر از حیوانات شعور دارند. بنابراین، این شعور به معنای عقل نیست.

معرفت خدا از جانب خداوند به انسان عطا می‌شود و انسان در تحقق آن نقشی ندارد، اما وظیفه انسان پذیرش و تسلیم در برابر این معرفت است. این معرفت مانند نوری است که انسان باید با گشودن سینه خود از آن بهره‌مند شود و آن را در وجودش بارور سازد، همچنان که در کسب روزی تلاش می‌کند.

تفاوت اصلی میان تصور کردن و تفکر کردن در این است که نفس آدمی توانایی تصویرگری و ایجاد تصور را دارد، در حالی که فکر آدمی ماهیتی جستجوگر دارد و به دنبال کشف و تحلیل است. در تمرینات اندیشه‌ای، بسته به هدف، ممکن است از هر دو استفاده شود، اما ماهیت آن‌ها متفاوت است.

شناخت ذات یک چیز، مانند کلیدهای کیبورد، به اراده و علم خداوند بستگی دارد. خداوند علم اسماء را به آدم آموخت و فهم انسان تا سقف آفریده‌های خدا بالا می‌رود. تفاوت خداشناسی با شناخت اشیاء در این است که علم انسان محدود به مخلوقات است، اما علم خداوند نامحدود است.

خداوند هیچ کس را جز به اندازه توانایی‌اش تکلیف نمی‌کند. انسان در پذیرش عقل و توانایی‌های خاص خود در عالم ذر و قبل از آن مختار بوده است. این انتخاب‌ها همراه با امکانات ویژه‌ای است که دریافت کرده و بر اساس آن مورد محاسبه قرار می‌گیرد.

فطرت در همه انسان‌ها ثابت و غیرقابل تغییر است، اما ممکن است با غبار غفلت پوشیده شود. کودک، محصول حیات ذری است و ارواح عالم ذر دارای درجات مختلفی از طیب و خبث بوده‌اند. بنابراین، پاکی کودک مطلق نیست و به انتخاب‌های او در عالم ذر بازمی‌گردد.

قیامت صغری به عالم برزخ و قیامت کبری به عالم آخرت (پس از زنده شدن) اطلاق می‌شود. هیچ فاصله زمانی یا مکانی بین دنیا و آخرت وجود ندارد؛ بلکه آنچه رخ می‌دهد، برطرف شدن حجاب‌های دنیا و بیداری حس ماورایی است. در واقع، آخرین لحظه حیات دنیوی و ورود به عالم برزخ پیوستگی دارد و متوفی از قید زمان مادی رها می‌شود.

امانت عالم ذر، ابلاغ ولایت رسول خدا (ص) و ائمه (ع) است. با این حال، شواهدی نشان می‌دهد که اختیار انسان پیش از عالم ذر بوده است، زیرا پاسخ «الست بربکم» با اختیار داده شده است. برای جزئیات بیشتر به مطالب قبلی درباره عالم ذر مراجعه شود.

قیامت صغری به عالم برزخ و قیامت کبری به عالم آخرت (پس از زنده شدن) اطلاق می‌شود. هیچ فاصله زمانی یا مکانی بین دنیا و آخرت وجود ندارد؛ بلکه آنچه رخ می‌دهد، برطرف شدن حجاب‌های دنیا و بیداری حس ماورایی است. در واقع، آخرین لحظه حیات دنیوی و ورود به عالم برزخ پیوستگی دارد و متوفی از قید زمان مادی رها می‌شود.

روح انسان از عوالم بالا و دارای شأن و منزلت رفیع است، اما این برتری به معنای جدایی از قدرت مطلق پروردگار نیست؛ چرا که سیطره و سلطنت خداوند بر ماده و غیرماده حاکم است. ماده و غیرماده سطوح ارتعاشی متفاوتی دارند و ماده با ارتقای سطح ارتعاش به غیرماده تبدیل می‌شود.

انسان در دل خود زندگی می‌کند و دل با نور ایمان شخصیت و هویت می‌یابد. اگر روح الایمان حیات‌بخش جان و عقل روشنی‌بخش دل باشد، انسان در عالم بالا جولانگاه خواهد داشت. اما اگر تابع هوای نفس باشد، در تنگنای نفس اماره گرفتار و محبوس خواهد بود.

نگاه به علم باید به سوی علم تقوا و یقین باشد که معرفت نفس و در نهایت معرفت پروردگار را به همراه دارد. ارزش زمان نیز در عمل به دانسته هاست، زیرا اندکی علم نیازمند عمل بسیار است و علم بدون عمل زیانبار است.

کودکانی که در سنین پایین از دنیا می‌روند، در عالم برزخ پرورش یافته و بر اساس کتاب فطرتشان مورد امتحان قرار می‌گیرند. جایگاه کودکان شیعه ویژه است و تحت نظارت حضرت زهرا (س) و ابراهیم (ع) قرار دارند.

در روز قیامت، انسان با تمام علوم، معرفت‌ها، نیات، افکار و اعمالی که در دنیا آموخته و انجام داده است، حاضر می‌شود. اعضا و جوارح او به اعمالش اقرار می‌کنند و این نشان از آگاهی کامل او از اندوخته‌های دنیوی‌اش دارد، همانطور که در قرآن آمده است انسان بر اعمال خود بصیر است.

بر اساس حدیثی از امام رضا (ع)، در روز غدیر، خداوند ولایت (امیرالمؤمنین) را بر آسمان‌ها و کوه‌ها عرضه کرد و سه کوه به آن اقرار کردند. این عرضه می‌تواند در عالم ذر نیز رخ داده باشد، چرا که در عوالم دیگر نیز روزی به نام غدیر وجود داشته است.

قلب مؤمن، عرش الهی است و می‌تواند عالم را در بر بگیرد. همانطور که کرسی الهی هفت آسمان و زمین را در برگرفته و عرش الهی از آن بزرگتر است، قلب مؤمن نیز می‌تواند این عوالم را در وجود خود جای دهد. بنابراین، انسان کامل که قلبش عرش الهی است، سرزمین عرش، کرسی و هفت آسمان را در وجود خود دارد.

جهلی که در مقابل عقل قرار می‌گیرد، امری عدمی نبوده بلکه وجودی است و اطلاق «شیء» بر آن بلااشکال است. هر چیزی اصالتا پاک و نیکوست و زشتی و پلیدی اساسا با اطاعت و عدم اطاعت از پروردگار تعریف می‌گردد. هویت جهل و پلیدی آن پس از سرپیچی از فرمان الهی شکل گرفته است.