کلام و عقاید

عقل و جهل، نور و ظلمت، زیبا و زشت، آرامش و اضطراب، همه آفریده‌های خدایند. زشتی لازمهٔ یک آفرینش آزمونی است و نمی‌تواند امری عدمی یا صرفا نسبی باشد؛ از یک جنبه امری وجودی است. خدای متعال هم زیبایی و هم زشتی را آفرید و خلق ابتدایی او زیبایی محض بود، اما تغییر طبقه زشتی از زیبایی به دلیل عدول از قوانین الهی است.

تقسیم جهان به لاهوت، جبروت، ملکوت و ناسوت، تقسیم‌بندی ذوقی است و در متون دینی مطلب خاصی درباره آن وجود ندارد. مراتب وجودی پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) پیچیده و اسرارآمیز است و احادیث مذکور، بخشی از عجایب وجودی آنان را منعکس می‌کند.

قدرت الهی به محالات تعلق می‌گیرد و محدود به قدرت بشری نیست. آفرینش هستی از نیستی، قرار دادن دنیا در تخم مرغ بدون تغییر ابعاد، و درک زمان و مکان، نمونه‌هایی از تحقق محالات توسط خداوند است. قیاس قدرت الهی با قدرت بشری نادرست است و درک قدرت او فراتر از زمان و مکان است.

روایت «همانا الله تبارک و تعالی تهی از خلق و خلق تهی از او» به این معناست که هیچ شباهتی میان خالق و مخلوق وجود ندارد. خدا نه مانند مخلوق است و نه مخلوق مانند خدا. هر آنچه غیر از خداست، مخلوق است و خدا خالق همه چیز. استفاده از «اسم» برای خدا از باب ناچاری و فقر خلایق در ارتباط با اوست، نه اینکه خدا به صفات مخلوق نیاز داشته باشد.

کلام معصومین علیهم السلام نطق قدسی است که اسرار والایی را در بر دارد و تفسیر قرآن نیازمند آگاهی از ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه آن است. قرآن دارای بطن و ظهر، و معانی مختلف است و تفسیر آن جز با علم الهی ممکن نیست.

روایات و آیات قرآن، از جمله سخنان امام صادق (ع) و هشام بن حکم، بر این نکته تأکید دارند که اسماء و صفات الهی، غیر از ذات او هستند. این روایات بیان می‌کنند که هر کدام از اسماء و صفات به تنهایی معبودی نیستند، بلکه دلالت بر ذات واحد الهی دارند و پرستش اسم بدون معنی، شرک است.

هرچند تفکر در ذات حق ممکن نیست و کسی نمی‌تواند به شایستگی ذاتش را پرستش کند، اما کسی که ذات حق را پرستش نکند کافر است. هدف از عبادت باید پرستش ذات حق باشد، نه صرفا اسم یا توهم. اسم غیر از مسمی است و پرستش اسم بدون توجه به معنی آن، کفر محسوب می‌شود.

خداوند از اسمائش بالاتر است زیرا صفات الهی عین ذات اوست و ذات او قابل وصف و بیان نیست. صفاتی که به خدا نسبت می‌دهیم، اسماء الهی هستند که ظاهرشان به صفت تغییر یافته. پرستش اسم یا صفت بدون معنا، کفر و پرستش دوگانگی است؛ توحید واقعی، پرستش معنا بدون اسم است.