کلام و عقاید

هیچ دیده‌ای، چه در دنیا و چه در عقبی، امکان رویت خداوند را ندارد؛ زیرا او به هیچ حدی محدود نمی‌گردد. کائنات و اهل آن پیوسته مقهور حضرت واحد و قهارند. مراد از رویت در اخبار متشابه، ظهور عنایات و توجهات خاصه الهی بر بندگان است و مراد از لقاء الله، ظهور لطف ویژه خدا در کشف اسرار اوست.

درک و بهره‌مندی از عوالم دیگر به اندازهٔ افق علم، ظرفیت حکمت و میزان به‌کارگیری آن‌ها در عمل بستگی دارد. همانند رایانه، میزان پردازش و درک انسان از مسائل عالم به رتبهٔ سامانهٔ او وابسته است. شعور و درک افراد در عوالم دیگر نیز متفاوت است و با ارتقاء روح و نور ملکوتی، فهم و بهره‌مندی افزایش می‌یابد. صرف تصور، دلیل حضور نیست و یقین کاذب عامل گمراهی است.

هجوم علم به سوی حضرت به این دلیل است که ایشان مباشر روح الیقین هستند و جان مبارکشان ستون یقین است. علم، اهلش را می‌شناسد و عاشقانه به جانب او پر می‌گشاید، زیرا جایگاه اصلی و سرزمین مبارک اوست.

عقل زمانی حجت است که به معنای حقیقی آن باشد، نه هر شعوری. عقل محبوب‌ترین آفریده خداست و هدایت‌گر فکر و مکارم اخلاقی است. اطاعت از امام، عین اطاعت از خداست و سرپیچی عقل از آن، خلاف مرام عقل است؛ زیرا عقل به قدرت الهی یقین دارد و هیچ امر الهی را محال نمی‌شمارد.

دیدن به معنای احاطه و اشراف بر دیده شده است که از ذات غیر قابل کشف پروردگار مبراست. دل‌ها با حقایق ایمان خدا را می‌بینند و رویت تنها به اسماء حسنای الهی محدود می‌شود، نه ذات مقدس او. نور و بصیر از جمله اسماء حسنای اوست.

سوال قبر و نکیر و منکر، مخصوص کسانی است که ایمان خالص یا کفر خالص دارند و عاقبتشان در لحظه مرگ کاملا مشخص است. این سوال صرفا به منزله‌ی امضا بر ختم کارنامه‌ی دنیای آن‌هاست. اما دیگران تا روز قیامت از این سوال معاف هستند و در قیامت پاسخگو خواهند بود.

رسیدن به توحید محض در این جهان، تا جایی که خدا را بدون تصور درک کنیم، با تهذیب نفس و معرفت قرآنی و عترتی ممکن است. تفکیک ذات حق از آیات او و نظام کمال انتظام وجود آدمی، مانع تصور اشتباه خالق می‌شود. ائمه (ع) خود تندیس توحید هستند و به نهایت آن رسیده‌اند.

امتحانات الهی برای آگاهی خود خدا نیست، بلکه برای ظهور علم خویش و اثبات لیاقت بندگان است. این امتحانات کلاس و دانشگاهی برای انسان‌هاست تا به عدالت خدا پی ببرند و از اعتراض به جایگاه‌ها جلوگیری شود. علم خدا به همه چیز احاطه دارد و نیازی به امتحان برای علم اندوزی ندارد.

توکل به معنای زدودن کامل شرک از دل و پذیرش خداوند به عنوان سرپرست و وکیل مطلق است. این مرتبه از یقین، باعث می‌شود انسان هیچ ترس و واهمه‌ای در پیشبرد امور نداشته باشد، زیرا می‌داند که قدرت اول و آخر، معبود و حاکم حقیقی اوست و هر امری با اراده او میسر می‌شود.

خوف واقعی در مبحث خوف و رجا، ترسی است که از علم و معرفت حاصل می‌شود و ناشی از عشق و ترس از فراق است، نه ترس از عذاب الهی. خوف، فرع علم است و موجب فرار از گناه می‌گردد، در حالی که رجاء، فرع یقین بوده و به طلب کردن منجر می‌شود. مؤمن همواره بین ترس از گذشته و آینده قرار دارد و حیات قلب با مرگ نفس حاصل می‌آید.

سخن «نباید از خدا ترسید و خدا فقط مظهر عشق است» مصداق ایمنی از مکر خداست که از بزرگترین گناهان پس از شرک شمرده می‌شود. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «من از همه شما بیمناکترم به خدا» و خداوند در قرآن می‌فرماید: «از میان بندگان خدا، تنها دانشمندان از او می‌ترسند».

علمی که در روایات بر طلب آن تاکید شده، علم تقوا، یقین و معرفت نفس است که انسان را به خدا می‌رساند. علم نافع، علمی است که انسان را به عمل خالصانه سوق دهد و باعث زینت او در دنیا و آخرت شود. تشخیص علم حقیقی از جهل بدون هدایت قرآن و عترت دشوار است، زیرا بسیاری به جای علم، جهل را می‌جویند.

درخواست حضرت موسی (ع) از خداوند برای دیدن او (ارنی)، نه از روی ندانستن امکان‌پذیری آن، بلکه برای اثبات سخن گفتن خداوند با او به قومش بود. پس از آنکه قوم موسی (ع) اصرار بر دیدن خدا داشتند، خداوند کوه طور را تجلی داد و آن را متلاشی کرد و موسی (ع) بیهوش شد. پس از به هوش آمدن، موسی (ع) توبه کرد و اقرار نمود که خداوند دیده نمی‌شود.

ایمان دارای مراتبی است و در مراتب ضعیف آن شک راه دارد، اما در بالاترین مرتبه که یقین است، شکی وجود ندارد. تعقل، که یکی از قوای رحمانی عقل است، راهی برای تقویت ایمان و رسیدن به یقین است. ابراهیم (ع) نیز برای اطمینان قلب، طلب مشاهدهٔ احیای مردگان را داشت.

عمل بدون ایمان هیچ اجر و مزدی ندارد، اما عدم عمل علی‌رغم توانایی، برای فرد بی‌ایمان جریمه و مجازات خاص خود را دارد. ایمان و عمل صالح یکدیگر را تقویت می‌کنند؛ با عمل صالح، ایمان تقویت شده و این روند ادامه می‌یابد.