کلام و عقاید

درک و بهره‌مندی از عوالم دیگر به اندازهٔ افق علم، ظرفیت حکمت و میزان به‌کارگیری آن‌ها در عمل بستگی دارد. همانند رایانه، میزان پردازش و درک انسان از مسائل عالم به رتبهٔ سامانهٔ او وابسته است. شعور و درک افراد در عوالم دیگر نیز متفاوت است و با ارتقاء روح و نور ملکوتی، فهم و بهره‌مندی افزایش می‌یابد. صرف تصور، دلیل حضور نیست و یقین کاذب عامل گمراهی است.

وجود مبارک امام علی (ع) پایگاه تحقق اراده سبحانی است و تعدد مظاهر و حوادث متضاد از ایشان ممکن است. تشکیک اقوام مخالف دلیلی بر عقب‌نشینی از حقیقت به اثبات رسیده ندارد. کسی که تمام ابعاد وجودش به مالک اصلی‌اش واگذار می‌شود، تحقق شئون متعدد و مختلف و متضاد در لحظه واحد برایش شدنی است.

مقام عبداللهی و تسلیم اراده مولا به خداوند، باعث تحقق اراده مطلق حق بر جان مبارک ایشان شد. این امر با حفظ خلوت اعلایشان، بذل کریمانه ایشان را ممکن ساخت. تردید عوام در این قضیه به دلیل عدم درک جمع بین خلوت اعلا و نزول آیه زکات است.

معرفی امام علی (ع) به عنوان «عارف» توحید، نه تنها تعظیم ایشان نیست، بلکه تحقیر مقامشان است. ایشان «عیبه العلم»، «معدن العلم» و دارای مقام «علم اللهی» هستند. حضرات معصومین پایگاه‌های معرفت الهی و محل انشعاب معارف ربانی‌اند و جایگاه مولا در این میان خاص است.

همه موجودات عالم به عدل از فیوضات الهی بهره‌مندند، اما میزان بهره‌مندی هر کس به اختیار و اعمالش بستگی دارد. هرچه موجودی تنومندتر باشد، نیازش به فیض الهی بیشتر است، اما موجودی که کاستی دارد، به اندازهٔ ظرفیت خود از فیض بهره می‌برد. این اصل شامل حضرات معصومین نیز می‌شود.

به نص آیه شریفه ۱۷۲ سوره اعراف و احادیث صادره، عالم ذر حقیقت دارد. در این عالم، خداوند از پشت و صلب فرزندان آدم، ذریه آنها را برگرفت و آنها را گواه بر خویشتن ساخت و فرمود: «آیا من پروردگار شما نیستم؟» و آنها گفتند: «آری، گواهی میدهیم!» تا روز قیامت نگویند ما از این غافل بودیم.

برخی اسم‌های الهی برای برخی دیگر صفت محسوب می‌شوند. اسم‌های «الله، تبارک، تعالی» در راس قرار دارند و بقیه اسماء از انشقاقات آنها هستند. بنابراین می‌توان گفت «الله الکریم» اما نمی‌توان گفت «الکریم الله»، زیرا الله با کرم ستوده می‌شود، اما کرمیت پروردگار با الهیت او وصف نمی‌شود.

کلام خدا مخلوق نیست، بلکه محدث خداست؛ یعنی خدا آن را بوجود آورده اما جنس ایجادی آن از نوع خلقت نیست. کلام خدا فعل خدا از اسم «متکلم» است. همانطور که خلق خدا نشئتی از نشئات خداست، کلام خدا نیز نشئتی خاص از نشئات خداست و نباید به آن «آفریده خدا» گفت.

تکالیف افراد به اندازهٔ توانایی و بهره‌مندی علمی آن‌هاست و نداشتن احاطه علمی در موضوعی، در صورتی که فرد به منبع مورد اعتماد دسترسی نداشته باشد، مجازات ندارد. اما مقاومت در برابر ثقلین یا رفتار عالم عاقل، نشان جهل آشکار است و عذر جاهل پذیرفته نیست.

اسماء حسنای الهی دارای مراتب و مقامات ویژه‌ای هستند و برخی اصل و ریشهٔ دیگران محسوب می‌شوند، اما همه به یک مرجع واحد رجوع دارند و با هر کدام می‌توان خدا را خواند. این بدان معناست که هرچند تفاوت رتبی وجود دارد، اما همهٔ اسماء به ذات واحد الهی بازمی‌گردند و می‌توانند وسیلهٔ دعا و خواندن او باشند.

شاکله به معنای مغز مرکزی نیت آدمی است که از خمیرمایه و نیت شکل می‌گیرد و عمل از آن نشأت می‌گیرد. ارتباط آن با طینت و خلقت از آب شیرین و شور نیاز به بررسی بیشتر دارد، زیرا هرچند طینت می‌تواند مبنای شاکله باشد، اما شاکله خود نیت و جهت‌گیری درونی انسان است.

توبه در زمان ظهور امام زمان (عج) پذیرفته نخواهد شد، زیرا عصر ظهور نشئتی ویژه و آخرالزمانی است و توبه در آن زمان مانند توبه در برزخ است که دیگر سودی ندارد. توبه باید قبل از وقوع عذاب و در فرصت مناسب انجام شود. این بدان معناست که نباید از توبه برای گستاخی در گناه استفاده کرد، بلکه باید در زمان امکان گناه و قبل از رسیدن عذاب، به درگاه الهی روی آورد.

صرف ورود به جهنم نشان عذاب آنها محسوب نمی‌شود. بت‌هایی که مشرکان می‌پرستیدند به دو دسته تقسیم می‌شوند: اول، اشیائی که به پرستیده شدن راضی بودند (مانند بت سنگی یا انسان‌هایی چون فرعون) و دوم، اشیائی که خودشان راضی به پرستیده شدن نبودند. دسته اول به همراه پرستندگانشان عذاب می‌شوند، اما دسته دوم عذاب نخواهند شد.

دین الهی، شیوه مقبول اتصال با معبود است و هرگونه تخطی از آن، اعراض از بندگی است. راه اتصال به خدا یکی است و آن همان صراط مستقیم است که خداوند ترسیم فرموده است. تفاخر در عبادات ریا و شرک است، اما این به معنای بی‌تفاوتی خالق نسبت به عبادات نیست. عارف عاشق کسی است که پیوسته تحت اطاعت محبوب خویش باشد.

صفاتی چون غضب و خوشحالی برای خداوند، صفات فعل او هستند و نه حالتی که او را از حالی به حال دیگر ببرد، زیرا او واحد و بی‌نیاز است. رحمت خاص خداوند تنها شامل مؤمنان است و کافران از آن محرومند، اما در عین حال او اشد المعاقبین نیز هست و خشم او عقاب اوست.

حدیثی از امیرالمؤمنین (ع) سه نوع گناه را برمی‌شمرد: گناه بخشودنی که در دنیا کیفر داده شده و خداوند دو بار مجازات نمی‌کند؛ گناه نابخشودنی که ظلم به بندگان است و در قیامت جبران می‌شود؛ و گناهی که خداوند آن را پوشانده و با توبه و امید به خدا، بخشش آن می‌رود. شرک به خدا گناه نابخشودنی است.

خداوند همه موجودات را از یک منبع واحد و با حسن الهی آفریده است. آفرینش انسان از گل آغاز شد و سپس با جهاز اختیار، تنوع هستی شکل گرفت. آیه ۴۵ سوره نور و آیه ۷ سوره سجده به خلقت موجودات از آب و آغاز آفرینش انسان از گل اشاره دارند.

نقد سخن مبنی بر اینکه هیچ مخلوقی نمی‌تواند حقیقت اسماء الحسنی باشد، با این استدلال که اگر همه مخلوقات تجلی یا نتیجهٔ اسماء الهی باشند، پس اولین جوشش و نتیجهٔ آن‌ها که متصل به اسماء الهی هستند، با خود اسماء یکی است و تفاوت‌ها در مراتب نزول پدیدار می‌شود.

نظریه فرگشت مبتنی بر نظریه داروین از دیدگاه اسلام باطل است. تکامل موجودات بر اساس انتخاب، اختیار و بندگی تعیین شده و می‌تواند به انحطاط یا تعالی منجر شود. مسخ موجودات و جهش ساختار باطنی نیز از همین سنخ است.

زیبایی در ظاهر و باطن نهفته است و هر انسانی به فطرت خود توان درک رموز آن را دارد. اما نکته مهم، درک کامل این رموز است که حقایق بیشتری را آشکار می‌سازد. اجماع افراد بر امور خاص، ملاک حقانیت زیبایی نیست؛ بلکه اتفاق عقلا که پیرو فطریات هستند، قوانین زیبایی را شکل می‌دهد.